گردش در تخت سلیمان، بزرگ ترین مجموعه مذهبی بازمانده از ایران باستان

دانستنی های سفر

زیارتگاه ساسانیان

تخت سلیمان مجموعه ای تاریخی در آذربایجان غربی و در محدوده شهرستان تکاب است. این مجموعه که از دوره ایران باستان به یادگار مانده،  حدود ۱۲ هکتار وسعت دارد و چارمین اثر تاریخی ایران است که سال ۱۳۸۳ در فهرست میراث فرهنگی جهان ثبت شد. تخت سلیمان یکی از زیباترین مناطق آذربایجان و با چشم اندازهای طبیعی مسحور کننده ای دارد. این مجموعه در عمق کوه های بلند قرار گرفته زمستانی بسیار سرد و برف گیر دارد اما از اواسط بهار تا اوایل پاییز هوای آن به غایت دلپذیر است و خصوصا در گرمای تابستان، از بهترین جاها برای سفرهای دو یا سه روزه است. در این صفحه، ضمن مروری بر پیشینه تاریخی تخت سلیمان، مهم ترین آثار این مجموعه را به شما معرفی می کنیم.

برای زرتشت، به نام سلیمان

تخت سلیمان اگر چه بزرگ ترین مجموعه مذهبی بازمانده از ایران باستان است اما هیچ گاه به اندازه ارزش و اهمیت خود مورد توجه ایرانیان قرار نگرفته است؛ شاید از آن رو که پس از فراگیری اسلام در ایران،  برای قرن ها در قلب کوهستان های جنوب آذربایجان غربی، دور از دید و دسترس عموم بود و نیز به این دلیل آثار معماری آن در گذر زمان به شدت آسیب دیده و شکوه ظاهری خود را از دست داده اند. اینکه حتی امروزه نیز این آتشکده را با نام تخت سلیمان می شناسند، گواهی است بر این که هویت واقعی اش به عنوان جایگاه برافروختن آتش شاهان و جنگاوران ساسانی در زوایای تاریک تاریخ پنهان شده بود و لاجرم بقایای سازههای عظیم آن به سلیمان نبی نسبت داده می شد.

همچون برخی دیگر از آثار تاریخی، بازشناسی تخت سلیمان در دوران جدید را وامدار باستان شناسان اورپایی هستیم. آنها بودند که ابتدا با خواندن کتاب های مورخان رومی یا نوشته های جغرافی دانان و سیاحان اسلام، به وجود آتشکده آذرگشنسب در آذربایجان پی بردند و سپس برای یافتن آن به تکاپو افتادند. تخت سلیمان به عنوان یک مجموعه مذهبی ساسانی، نخستین بار سال ۱۸۱۹ میلادی توسط سر روبرت کرپورتر، شرق شناس انگلیسی، کشف شد و خیلی زود مورد توجه شرق شناسان دیگر قرار گرفت. یک قرن بعد در ۱۹۳۷ آرتور پوپ آمریکایی گمانه زنی های باستان شناسی در تخت سلیمان را آغاز کرد و نهایتا در ۱۹۵۹ مؤسسه باستان شناسی آلمان به کاوش گسترده در این منطقه پرداخت. این کاوش ها تا امروز توسط باستان شناسان ایرانی ادامه یافته است.

اکنون به یاری داده  های باستان شناسی می دانیم که تخت سلیمان چند دوره تاریخی مهم را پشت سر گذاشته و آثاری از هر یک را در خود جای داده است: نخست، دوران پیش از ورود آریایی ها که آثار مربوط به آن در پیرامون تخت سلیمان، خصوصاً در کوه معروف به زندان سلیمان یافت شده است. دوم، دوران پس از ورود آریایی ها که از این دوران نیز آثار یک دهکده کوچک هخامنشی در لایه های زرین آتشکده به دست آمده است. سوم، دوران ساسانیان (سده سوم تا هفتم میلادی) که روزگار شکوه تخت سلیمان است و مهم ترین آثار موجود مانند برج و بارو و دروازه ها،  ایوان خسرو، جایگاه نگاهداری آتش مقدس، معبد آناهیتا،  فضاهای خصوصی شاهان ساسانی متعلق به آن دوران است. چهارم، دوران ایلخانان مغول (سده دوازدهم و سیزدهم میلادی) که این منطقه به عنوان اقامتگاه موقت ایلخانان مورد توجه ایشان قرار گرفت. آنها بدون آسیب رساندن به آثار ساسانی، بناهای موجود را مرمت کردند و بناهای خود را کنارشان ساختند. پایه و دیواره بناهای ایلخانی هنوز باقی است.

اهمیت آثار تاریخی موجود در تخت سلیمان موجب شد که این مجموعه بزرگ در سال ۱۳۸۳ از سوی سازمان یونسکو در فهرست میراث فرهنگی جهانی ثبت شود و تحت حفاظت بین المللی قرار گیرد.

دریاچه مقدس

تمام بناهای موجود در تخت سلیمان دورادور دریاچه کوچکی قرار گرفته اند که از نظر ایرانیان باستان جایگاه مقدسی بوده است. آب دریاچه که بر فراز تپه ای به بلندای ۶۰ متر قرار گرفته از عمق ۱۱۲ متری زمین می جوشد گاه نیلی و گاه سبز است و قابل خوردن نیست اما برای کشاورزی مناسب است؛ املاح زیادی در آن وجود دارد و رسوبات ضخیمی را پیرامون خود پدید آورده، اما همچون اشک چشم زلال است. اگر چه دست کم دو نهر پر آب از دریاچه منشعب می شود اما تقریبا در همه فصول سال آب آن در سطح یکسانی قرار دارد،  تاکنون عمق دریاچه مشخص نشده اما شاقول اندازی باستان شناسان آلمانی عمقی بین ۵۸ تا ۶۴ متر را نشان داده است. همه اینها به کنار،  زیبایی و گیرایی دریاچه، خصوصا زمانی که تن به نوازش باد می سپارد و مواج می شود یا هنگامی که در پسین گاه،  واپسین تلألؤ خورشید را بر زلال نیلی خویش منعکس می سازد، بیرون از شرح و وصف است.

شنا در این دریاچه کاری بسیار خطرناک است. بدتر از همه اینکه به دلیل عمق زیاد دریاچه و وجود حفره هایی در دیوارهای آن معمولا جنازه غرق شدگان پیدا نمی شود. طبیعتاً مسوولان مجموعه از شنا در دریاچه جلوگیری می كنند اما مواظب باشید که پیش از حد به لبه دریاچه نزدیک نشوید که خطر سقوط به داخل آب کاملاً جدی است؛ علی الخصوص برای کودکان .

·         آتش و آذرگشنسب

اگر چه گاه تمام مجموعه تاریخی تخت سلیمان را آتشکده آذر گشنسب می خوانند اما به معنای دقیق تنها یکی از فضاهای مجموعه که آتش مقدس در آن شعله ور بود، آتشکده آذر گشنسب خوانده می شد. در دوره ساسانی سه آتشکده بزرگ در ایران وجود داشت که عبارت بود از آذر فرنبغ، آذر برین مهر و آذر گشنسب. اولی در فارس بود و به موبدان اختصاص داشت؛ دومی جایگاه نگهداری آتش کشاورزان بود و در خراسان قرار داشت و سومی که در آذربایجان بود،  آتش شاهان و جنگاوران را در خود نگاه می داشت. این را هم بیفزاییم که آذر گشنسب (به ضم گ و سکون ش) به معنی آتش اسب نر است و اسب نر کنایه ای است از جنگاوران. آتشکده  آذرگشنسب در تخت سلیمان دارای تعداد زیادی اتاق است و در مرکز آن یک اتاق مربع شکل به صورت چهار طاقی قرار دارد. محراب آتش در این اتاق جای داشته و متأسفانه سقف گنبدی آن فرو ریخته است.

·         معبد ایزد بانوی آب ها

در ضلع شرقی آتشکده آذرگشنسب تالاری قرار دارد که احتمالا مکانی برای ستایش آناهیتا، ایزدبانوی آب ها بوده است. معماری این تالار مربع شکل، شباهت زیادی به سایر معابد آناهیتا در کنگاور کرمانشاه و بیشاپور استان فارس دارد. سبک معماری معبد به این شکل است که در مرکز آن یک تالار با هشت ستون بزرگ قرار گرفته و چهار سوی آن با دالان های عریض احاطه شده است. البته در گذر زمان سقف دالان ها فرو ریخته است.

ایوان خسرو و کاخ  های ساسانی

ایوان خسرو که بخشی از آن فروریخته،  بزرگ ترین ساختمان موجود در تخت سلیمان است. اینجا بخشی از کاخ خسرو دوم پرویز (شاید خسرو اول،  انوشیروان) بوده که متأسفانه در گذر زمان، بر اثر عوامل انسانی به خصوص حملات سپاهیان دشمن و نیز شرایط جغرافیایی منطقه مثل سرما و یخ بندان های طولانی و زلزله های پی در پی صدمات زیادی دیده است. این ایوان ۱۲ متر عرض،  ۵/۱۸ متر ارتفاع و ۲۷ متر عمق دارد و نشان می دهد، معماری دوره ساسانی برای ساختن سازه های عظیم به چه حدی از پیشرفت رسیده بود. در کنار ایوان خسرو، ساختمان و تالارهای دیگری مربوط به دوره ساسانی وجود دارد که چه به عنوان جایگاه پذیرایی و استراحت و چه به عنوان فضاهای خدماتی کاربرد سلطنتی داشته اند و جزیی از معبد و آتشکده آذر گشنسب نیستند.

کاخ مغولان در معبد ساسانیان

بعد از فراگیری اسلام در ایران  و از رونق افتادن آتشکده آذرگشنسب، این آتشکده و بناهای پیوسته به آن برای مدتی متروک ماند تا اینکه در سده هفتم هجری (۱۳ میلادی) و پس از تسخیر ایران به وسیله مغولان،  این منطقه مورد توجه ایلخانان مغول قرار گرفت و ضمن مرمت بناهای بازمانده از گذشته، کاخ  هایی را نیز در اطراف دریاچه برای خود بنا کردند. چنین می نماید که این کاخ ها فقط در تابستان، پذیرای ایلخانان می شد. به هر روی، امروزه بقایای این کاخ ها همچنان باقی است و یکی از تالارهای وسیع مربوط به ایلخانان که گستره بیشتری داشته، بازسازی شده تا به عنوان موزه مورد استفاده قرار گیرد. آثار موجود در این موزه در کاوش های باستان شناسی تخت سلیمان کشف شده  اند و شما را با زوایای دیگری از تاریخ این مجموعه آشنا می كنند.

حصاری با ۴۰ برج و دروازه

تمام جای ها و آثاری که بر شمردیم شامل ایوان خسرو و آتشکده آذر گشنسب و معبد آناهیتا و آثار دوره ایلخانی و مابقی ساختمان ها که معرفی شان بیرون از حوصله این گزارش است،  همگی روی تپه  ای نه چندان بلند قرار گرفته اند و به وسیله حصاری به طول ۱۱۲۰ متر احاطه شده  اند. این حصار به شکل یک بیضی نامنظم است و ۳۸ برج دیده بانی و دفاعی دارد. دو دروازه شمالی و جنوب شرقی حصار راه ورود و خروج بوده که اکنون مسدود شده است و بازدید کنندگان از یک راه فرعی و تازه درون حصار می روند. این حصار از سنگ ساخته شده است و در سالیان اخیر بخش  هایی از آن را به زیبایی مرمت کرده اند.

حمام آب گرم در زندان سلیمان

یکی دیگر از دیدنی های تخت سلیمان که البته بیرون از برج و بارو و در فاصله پنج کیلومتری آن قرار دارد، کوهی است که به نام زندان سلیمان. این کوه به صورت منفرد به ارتفاع ۱۷۰ متر در میانه دشتی نسبتا پهناور قد برافراشته است و برای رسیدن به بالای آن باید حدود نیم ساعت در مسیر بهسازی شده، کوهپیمایی کنید. در بالای کوه با یک چاله طبیعی به عمق ۸۵ متر مواجه می شوید که طبق باورهای محلی، زندان حضرت سلیمان بوده و مجرمان را به درونش می انداخته  اند اما واقعیت این است که این یک دهانه آتشفشانی است و هنوز گازهایی از درونش متصاعد می شود. روی این کوه بقایای بناهایی از هزاره اول قبل از میلاد و نیز دوران ساسانیان کشف شده است که می تواند نشانه ای از تقدس کوه نزد ایرانیان باستان باشد. البته در دوره ساسانی از این کوه برای دیده بانی و نگهبانی از تخت سلیمان نیز استفاده می شد.

روبه روی کوه زندان سلیمان، چشمه های متعدد آب گرم گوگردی وجود دارد که از آن برای درمان بیماری های رماتیسمی و مفاصل استفاده می شود. در سال های اخیر امکانات رفاهی مناسبی در اطراف این چشمه ها ایجاد شده است.

فراز و فرود تخت سلیمان در گذر زمان

منزلتی که آتش نزد ایرانیان داشته،  باعث برخی بدفهمی ها درباره پیروان این آیین شده است. ایرانیان باستان که اکثرشان یکتاپرست و پیرو مذهب زرتشت بوده اند، نه آتش پرست که آتش پرستار بودند و از آتش به عنوان مظهر مادی اهورا مزدا که خود منشأ روشنایی است،  پرستاری می کردند.

در دوران باستان، یکی از جایگاه های بزرگ آتش، آتشکده ای بود که امروزه آن را به نام تخت سلیمان می شناسیم اما در متون پیش از اسلام به نام آتشکده آذرگشنسب خوانده شده است. این آتشکده در آذربایجان قرار داشت و گمان می رود که نام آذربایجان در پیوند با وجود آن باشد. متون یونانی که بعد از حمله اسکندر به ایران نگاشته شده  اند،  از آذربایجان با عنوان «آترپاتکان» یاد می كنند که به معنی جایگاه نگهداری آتش است و شاید اشاره  ای باشد به وجود یک آتشکده بزرگ در این منطقه از دوره هخامنشیان آتشکده آذر گشنسب براساس متون پهلوی ساسانی،  جایگاه برافروختن آتش شاهان و جنگاوران بود. شاهان ساسانی وقتی به تاج و تخت می رسیدند، با پای پیاده از تیسفون به زیارت این آتشکده می رفتند یا هنگام جنگ،  نذر می کردند که در صورت پیروزی هدایایی را تقدیم آتشکده کنند. برای مثال، بهرام گور پیش از جنگ با ترکان به این آتشکده آمد و ضمن راز و نیاز و تقدیم هدایا از اهورا مزدا خواست که او را در جنگ با ترکان پیروز کند. بنابر این آتشکده آذرگشنسب همواره مالامال از هدایای گرانبها بود. به همین سبب آن را «گنزک» هم می نامیدند که در زبان پهلوی به معنی جای نگهداری گنج است. در دوره ساسانی معتقد بودند که آتشکده آذرگشنسب خاستگاه زرتشت پیامبر است. البته بیشتر پژوهشگران تاریخ باستان، خاستگاه زرتشت را در منطقه شمال شرق ایران می دانند و مستندات تاریخی نیز این احتمال را قوت می بخشد اما در دوره ساسانی اهمیت و تقدس آتشکده آذر گشنسب به حدی بود که باعث معرفی آن به عنوان خاستگاه زرتشت شد. آتشکده آذر گشنسب یا تخت سلیمان امروزی در دوران خسرو پرویز مورد حمله هراکلیوس امپراتور روم شرقی قرار گرفت و تخریب شد اما آتش آن خاموش نشد زیرا خسروپرویز پیش از تخلیه آتشکده، شعله ای از آتش را با خود به تیسفون برد و در جای امنی نگه داشت. امروزه به یاری متون تاریخی می دانیم که آتش آذرگشنسب تا در دوران پس از اسلام،  یعنی حداقل تا قرن نهم میلادی (سوم هجری) روشن بود و جشن ها و نیایش  های مربوط به آن در تخت سلیمان برگزار می شد. با این حال وقتی می رسیم به دوران حمله مغولان (سده ۱۳ میلادی) و اشغال آذربایجان توسط آنان، دیگر اثری از آتش مقدس در میان نیست و این باز می گردد به تغییر دین مردم از آیین زرتشت به اسلام و دگرگونی باورهای شان. بعد از دوره مغول نیز این محل به دلیل قرار گرفتن در عمق کوه  های آذربایجان و سختی دسترسی، رفته رفته در زوایای تاریک تاریخ گم شد تا اینکه در سده ۱۹ میلادی مورد بازشناسی قرار گرفت و این بار به عنوان یک اثر تاریخی و بخش مهمی از میراث فرهنگی ایرانیان فصل تازه ای از حیات خود را آغاز کرد.

راه و چاه سفر

فاصله حدود ۵۰۰ کیلومتری تهران تا تخت سلیمان را از دو مسیر می توان پیمود. مسیر اصلی مسیر تهران – تکاب است. برای رسیدن به تکاب باید از شهرهای قزوین، ابهر و زنجان گذشت و از تکاب تا تخت سلیمان هم ۴۵ کیلومتر راه پیش رو دارید. مسیر دیگری از سمت تهران به تخت سلیمان وجود دارد که از شهرهای قزوین و زنجان و دندی می گذرد. این مسیر کوهستانی و بسیار پر و پیچ خم است و به سبب تردد وسایل نقلیه سنگین، آسفالت آن کیفیت مطلوب ندارد. البته زیبایی مناظر این مسیر به قدری هست که سختی راه را به جان بخرید و قدری هم راه تان را کوتاه کنید. دندی تا تخت سلیمان حدود ۵۰ کیلومتر و تا تکاب نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر فاصله دارد. این جاده کوهستانی برف گیر است و گذر از آن در زمستان خالی از خطرات جدی نیست. البته معمولا در زمستان به دلیل برف گیر بودن مسدود است. مجموعه تاریخی و باستانی تخت سلیمان در نزدیکی روستای «تازه کند» واقع شده است و تابلوهای راهنما نیز در مسیر وجود دارد. برای اقامت در این منطقه سه گزینه وجود دارد: یا باید به هتل رنجی، یعنی تنها هتل ۲ ستاره تکاب بروید یا در روستای «نصرت آباد تازه کند» خانه یا اتاقی را از مردم محلی اجاره کنید. اگر می خواهید در روستا ساکن شوید، یادتان باشد که از قبل برای خورد و خوراک خود فکری بکنید و به امید غذای بیرون و رستوران نباشید. راه سوم هم این است که روی سکوهای کمپینگ نزدیک تخت سلیمان چادر بزنید. آنجا سرویس بهداشتی هم برای تان تدارک دیده شده اما در پاییز یا اوایل بهار با وجود تعادل دما در روز، شب ها بسیار سرد است و ماندن در چادر نیازمند داشتن کیسه خواب مناسب و سایر وسایل لازم است.