مروری بر زندگی دو گونگ ها و چالش های بقا، گاوهای دریایی در معرض انقراض

کلاب دانستنیها

دو گونگ ها (Dugong)، تنها عضو راسته گاوهای دریایی در ایران هستند. این پستاندار آبزی می ­تواند شاهدی معتبر از وضعیت سلامت اکوسیستم های آبی و اهمیت حفاظت از زنجیره های به هم پیوسته طبیعی باشد، دو گونگ ها یا گاوهای دریایی که در حال حاضر در رده آسیب ­پذیر فهرست سرخ اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی قرار دارند، برای ادامه بقا نیازمند شناخت و اعمال طرح­های حفاظتی جدی و مستمرند.

گاوهای دریایی در سواحل ایران به ندرت مشاهده می شوند. در گذشته گزارش­ هایی از منطقه حفاظت شده­ مند در بوشهر، سواحل خورموسی در خوزستان، جنگل­های حرا (منطقه حفاظت شده تنگه خوران در غرب جزیره قشم) و خلیج گواتر دریای عمان وجود داشته است اما بیشتر گزارش ها نیازمند مستندهای بیشترند، چرا که گاوهای دریایی در سواحل شمالی خلیج فارس به ندرت دیده می شوند اما در جنوب خلیج فارس و کشورهای عربی مثل ابوظبی نسبتا تعداد بیشتری ثبت و گزارش شده است ابوظبی چند سالی است که تحقیقات گسترده ­ای را روی گاوهای دریایی آغاز کرده است.

برآوردهای پژوهشگران برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) نشان می دهد که تقریبا ۵۷۰۰ فرد از این گونه در آب های خلیج فارس زیست می کنند. حدود ۴۰ درصد از این جمعیت در آبهای ابوظبی یکی از شیخ نشین های امارات متحده عربی گزارش شده و از آن جا که این تعداد قابل ملاحظه است، در نتیجه تلاش های جهانی مثبتی هم برای حفاظت از آنها آغاز شده است.  

سازمان محیط زیست ابوظبی بر همین اساس از سال ۱۹۹۹ میلادی با سرمایه گذاری شرکت توتال، مطالعات گسترده ای را روی دو گونگ ها آغاز کرد و این مطالعه کماکان ادامه دارد.

گاوهای دریایی و دانستنیهای جالب

گاوهای دریایی با دو گونگ­ها، پستاندارانی بزرگ و آبزی هستند. آنها را می توان در آب های کشورهای استرالیا بحرین، کامبوج، چین، هندوستان، اندونزی، کنیا، ماداگاسکار، مالزی، فیلیپین، قطر، عربستان سعودی، سنگاپور، تانزانیا، تایلند، سومالی، سریلانکا، سودان، امارات متحده عربی و يمن سراغ گرفت. گاوهای دریایی در گذشته پراکنش قابل توجهی در آبهای کم عمق خلیج فارس و دریای عمان داشتند اما تخریب سواحل کم عمق و غرقابی دریاها یکی از مهم ترین عواملی است که این گیاهخواران را به شدت آسیب ­پذیر کرده و جمعیت­ های آن­ها­ را در نقاط مختلف از جمله سواحل ایران کاهش داده است. طول عمر گاوهای دریایی بین ۲۲ تا ۲۵ سال تخمین زده شده است. الگوهای مهاجرتی آنها نیز شبیه عشایر است، چرا که آنها هیچگاه از الگوهای مهاجرتی منظم تبعیت نمی کنند و در ضمن زندگی انفرادی را ترجیح می دهند.

گاوهای دریایی زیستگاه های ساحلی کم عمق تا متوسط را ترجیح می دهند. از سوی دیگر گرایش آنها به زیست در آبهای گرم که حداقل بین ۱۵ تا ۱۷ درجه سلسیوس حرارت دارند، بیشتر است. بسترهای علف های دریایی

از جمله مکان های محبوب گاوهای دریایی برای تغذیه اند اما تحقیقات نشان داده آنها بیشتر از گونه های گیاهی که فیبر کمی دارند، تغذیه می کنند، درجه حرارت های فصلی و میزان بارندگی در اکوسیستم های منطقه ای تاثیر بسزایی بر جمعیت های دو گونگ دارد.

مطالعات نشان داده که خلیج فارس و دریای سرخ در کل میزبان بیش از هفت هزار دو گونگ یا گاو دریایی هستند و این یعنی بزرگ ترین جمعیت دو گونگها در خارج از آب های استرالیا در این مناطق وجود دارد. همان طور که پیش­تر گفته شد، بر­آوردهای پژوهشگران برنامه محیط زیست سازمان ملل، تعداد دو گونگ ­های خلیج فارس را در حدود ۵۷۰۰ فرد تخمین زده است. تغییرات اقلیمی و جوی، تراکم خطوط کشتیرانی و تردد آنها، آلودگی ­های کشاورزی، صنعتی، ماهیگیری و برداشت بی ­رویه از جمعیت آبزیان و توسعه نواحی ساحلی از جمله مهم­ ترین تهدیدات بقای دو گونگ­ ها در کل دنیا هستند. کاهش میزان باروری و طول عمر زیاد از جمله مهم ترین مشخصات گاوهای دریایی است. دو گونگ ها در مقایسه با دیگر پستانداران آبزی پروسه زادآوری بسیار کند و آهسته ­ای دارند. حفاظت از دو گونگ ­های بالغ از این منظر اهمیت دارد که می­ تواند ضامن حفظ و بقای یک جمعیت پایدار و ثابت باشد. علت مرگ گاوهای دریایی در آب­های خلیج فارس و دریای عمان بیشتر ناشی از صید اتفاقی بالاخص در تورهای غیرقانونی یا حتی تورهایی است که بلااستفاده باقی مانده اند. برخورد با کشتی ها و لنج ها نیز برای آنها پیامدهای جدی به همراه دارد. همان طور که اشاره شد، فعالیت های ساحلی از جمله لایروبی و خاکریزی که منجر به بر هم زدن شرایط زیستگاه می شود، تاثیرات بسزایی در افزایش تعداد تلفات این پستانداران آبزی داشته است.

 

 

اهمیت مناطق حفاظت شده ساحلی و دریایی در بقای دوگونگ ­ها

ضرورت اعمال روش ­های جدید مدیریت و حفاظت از منابع دریایی در طول دهه­های ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰ به طور گسترده ­ای در سطح جهان مورد توجه قرار گرفت. در سال ۱۹۷۵ سازمان جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (آی وسیان)، کنفرانس مناطق حفاظت شده دریایی را در توکیو هدایت کرد و در گزارش خود خواستار سیستمی از مناطق حفاظت شده دریایی شد که بتوانند معرف تمام اکوسیستم های دریایی جهان باشد. (نقل از کتاب مناطق حفاظت شده ساحلی دریایی ، نوشته هنریک مجنونیان، ۱۳۷۶) مناطق حفاظت شده دریایی MPA ) Marine Protectal Areas) عرصه­ هایی هستند که به منظور حفظ و نگهداری حیات وحش و زیستگاه ها، با مدیریت های خاص زیست محیطی قرار می­گیرند. در حال حاضر بیشتر از پنج هزار مورد از آنها در جهان ثبت شده که بعضی با توجه به شرایط خاص و نحوه مدیریت، فعالیت های انسانی را محدود کرده اند ولی در بعضی دیگر حتی کاربری ­های تفرجی، تجاری و ماهیگیری نیز مجاز دانسته شده است. در ایران مناطقی از جمله مصب رودخانه حفاظت شده گرگان­رود، پناهگاه حیات وحش ساحلی دریایی گمیشان، منطقه حفاظت شده ساحلی دریایی کچو در شرق چابهار، منطقه حفاظت شده خلیج گواتر در ضلع جنوب شرقی منطقه حفاظت شده گاندو، منطقه حفاظت­ شده ساحلی دریایی تنگه پزم و منطقه حفاظت شده مرجان­ های دریایی خلیج چابهار از جمله این مناطق معرفی و پیشنهاد شده اند. سواحل خلیج فارس و دریای عمان به خصوص محدوده های نزدیک خلیج گواتر و بوشهر که پیشتر نیز گزارش ­هایی از حضور احتمالی و گاهی مستند چندین نمونه از گاوهای دریایی داشته ­اند، از منظر این بحث اهمیت بیشتری دارند که حفاظت از آنها باید جدی ­تر دنبال شود از آن جا که تمامی کشورهای حاشیه خلیج فارس و دریای عمان به نوعی در محدوده مهاجرت گاوهای دریایی­ اند. بنابراین احتمال مشاهده آنها هم چندان دور از انتظار نیست. دامنه آگاهی و شناخت عموم مردم از این گونه آسیب پذیر از جایی به جای دیگر متفاوت است اما هرنوع کمک و حمایت مردمی می تواند در حفظ جمعیت این گونه بسیار موثر باشد. عکس ها و مشاهدات مردمی در بیشتر موارد به تیم های تحقیقاتی کمک می کنند تا بتوانند به یک جمع بندی درست از وضعیت زیستی موجودات زنده برسند.

مشكلات گاوهای دریایی در ایران

در مبحث محیط زیست دریایی، کمبود امکانات همیشه یک معضل اساسی است. طول نوار ساحلی ایران در حدود ۵۵۰ کیلومتر مربع است. کمبود نیرو و تجهیزات برای حفاظت از پستانداران و آبزیان دریایی یکی از مشکلات بسیار جدی است. در بحث حفاظت از پستانداران دریایی نظیر گاوهای دریایی ضمن این که تجهیزات ویژه و اختصاصی لازم است به نیروی آموزش دیده هم نیاز است. به عنوان مثال سازمان حفاظت محیط زیست به شناورهایی نیاز دارد که بتوانند در محدوده خاصی تردد داشته باشند. در حالی که متاسفانه چنین امکاناتی در دسترس نیست و حتی در زمان تلفات یا حتی مواردی از قبیل آسیب دیدگی هم بیشتر به دلیل کمبود امکانات نمی ­توان کار زیادی انجام داد. کارشناسان محیط زیست می گویند اگر بتوانیم به شکلی از امکانات دیگر ارگان­ ها از جمله نیروی دریایی استفاده کنیم، در نوع خود می­ تواند کمک بسیار موثری باشد. از سوی دیگر توافق­ ها و تفاهم ­های همکاری با دیگر کشورها هم راه­ گشا هستند. این تفاهم ­ها نه تنها می ­توانند زمینه آموزش را فراهم کنند بلکه حتی از نظر تجهیزاتی هم کمک موثری خواهند بود. قایق هایی که هم اکنون در بیشتر زیستگاه­ های این گونه و دیگر پستانداران دریایی استفاده می­شود، محدودیت های خاصی دارند و صرفا اجازه سرشماری محدود پرندگان را به کارشناسان می ­دهند، در حالی که بازدید از جوامع جنگلی حرا و بخش های دورتر از سواحل نیز امری ضروری است مخصوصا که در مورد پستانداران دریایی مانند گاوهای دریایی در حال حاضر آمار يا سرشماری دقیقی از میزان تلفات وجود ندارد.

بیشتر بدانید

مشکلات ارزیابی و پایش پستانداران دریایی

آقای مهندس اشرف علی حسینی، رئیس اداره محیط زیست چابهار در مصاحبه­ای اختصاصی با روزنامه جام­جم ابعاد دیگری از این مسئله را مطرح کردند : « در بحث محیط زیست دریایی، کمبود امکانات مسئله اصلی است. طول نوار ساحلی ما در حدود ۵۵۰ کیلومتر مربع است منتها تجهیزات مناسب برای حفاظت را نداریم کمبود نیرو نیز یکی از مشکلات جدی است در بحث حفاظت از پستانداران دریایی از جمله کارهای دریایی در عین این که تجهیزات ویژه و اختصاصی لازم است به نیروی آموزش دیده هم نیاز داریم. به فرض ما به شناورهایی نیاز داریم که بتوانند در محدوده خاصی تردد داشته باشند. چندی پیش در این منطقه یک مورد تلفات نهنگ داشتیم یا حتی مواردی از آسیب دیدگی و تلفات دلفین ها را داشتیم ولی متاسفانه به دلیل کمبود امکانات نتوانستیم کار زیادی انجام دهیم. در این موارد لازم است که این حیوانات کالبد شکافی و علت مرگ ­شان مشخص شود اما متاسفانه این امکانات وجود ندارد. اگر بتوانیم به نوعی از امکانات دیگر ارگان ­ها از جمله نیروی دریایی استفاده کنیم، خود می­ تواند کمک بسیار موثری باشد. از طرف دیگر توافق ­ها و تفاهم ­های همکاری با دیگر کشورها می­ تواند بسیار راه­گشا باشد. این تفاهم­ ها نه تنها می تواند زمینه آموزش را فراهم کند بلکه حتی از نظر تجهیزاتی نیز در نوع خود کمک موثری است. قایق­ هایی که الان در اختیار داریم صرفا اجازه سرشماری محدود پرندگان را به ما می­ دهد. در حالی که بازدید از جوامع جنگلی حرا و بخش های دورتر از سواحل نیز امری ضروری است، چرا که بالاخص در مورد پستانداران دریایی در حال حاضر آمار با سرشماری دقیقی از میزان تلفات وجود ندارد. البته همه اینها پیش ­بینی شده و در حال استقرار یک پاسگاه ساحلی هستیم اما وسعت محدوده بسیار زیاد است.»

نویسنده : فرناز حیدری / منبع : مجله دانستنیها