چگونه می توان امکانات سنتی را با نیازهای عصر جدید تطبیق داد؟

کلاب اقتصاد

با استفاده از روش های بهینه ی علمی بر آمده از دستاوردهای جدید تکنولوژیک می توان خانه هایی ساخت که هم مطلوبیت بیشتری برای زندگی داشته باشد و هم نسبت به آسیب پذیری برابر مشکلات زیست بومی پایداری بیشتری داشته باشد. ساخت خانه های چوبی با تکنولوژی های جدید می تواند راهکار مناسبی برای عبور از چالش هایی باشد که ساخت و سازهای غیر علمی صنعت ساختمان در ایران بع آن مبتلاست.

تکنولوژی هزینه ی ساخت و ساز را افزایش نمی دهد

گفت وگوی همشهری اقتصاد با عباس افتخاری، استاد دانشگاه

صنعت ساخت و ساز موفق، امری ضروری برای همه ی جوامع به ویژه جامعه ی رو به توسعه است و همین موضوع، ضرورت استفاده از فناوری های جدید ساختمانی به منظور افزایش س رعت ساخت، سبک س ازی، افزایش عمر مفید، کاهش هزینه ها و نیز بهبود الگوی مصرف انرژی ساختمان ها را بیش از پیش مطرح ساخته است. شناخت صحیح مؤلفه های «اهداف پروژه، هزینه، کیفیت، زمان و توجه کردن به مقوله ی صنعت و بهره مندی از فناوری های نو» نقش و اهمیت ویژه ای دارد. با ازدیاد جمعیت و نیازهای متغیر جامعه، علاوه بر لزوم ساخت ساختمان های جدید، کیفیت پایین فرآیند ساخت، باعث تسریع استهلاک ساختمان های موجود شده است و در نهایت، تقاضا برای ساختمان های نو را افزایش می دهد و در این بزنگاه است که مرز ظریف طراحی صنعتی و معماری دیگر هویدا نیست و برای نیل به هدفی متعالی تر، هر دو حوزه، یکی می شوند. به عنوان مثال، در شرقی ترین نقطهی تهران «رؤیای کودکی» بسیاری از انسان ها جلوه ای از زیبایی را به تصویر می کشد که هنر و دانش در آن ترکیب شده است و مانند نگینی روی انگشتر می درخشد (هر چند که به گفته ی طراح آن، این تنها یک مشق اولیه بوده است). کافی است نام خانه ی چوبی را به زبان بیاورید؛ یافتنش به راحتی آب خوردن است. انگار همه آدرس آن را می دانند. مستقیم سری می زند به تمام رؤیاهای کودکی مان. خانه ی چوبی دکتر عباس افتخاری تلفیقی از سبک های کلاسیک غربی با معماری ایرانی است و از شاخصه های مهم آن به کارگیری مصالح و صنایع دستی ایرانی به ویژه در ساختارپنجره های چوبی و آرسی است که با شیشه های رنگی و نقوش و گره های هندسی تزیین شده است. در این بنا سعی شده است که برای حفظ انرژی طبیعت تا حد امکان از تکنولوژی های ماشینی در ساخت قطعات و محصولات استفاده نشود (به عنوان نمونه از سنگ های برش خورده که انرژی زیادی را در فرآیند س اخت به طبیعت تحمیل می کنند، استفاده نشده است. از س ویی به غیر از لوازم برقی متداول، سایر عناصر و محصولات داخلی و بیرونی خانه به صورت سنتی و هنری و با کمترین فرآوری ساخته شده اند. این دست ساز بودن به ویژه در لوستر چلچراغ میانی خانه به خوبی قابل مشاهده است. اسکلت اصلی خانه از جنس فریم های سبک فولادی است و تمامی سازهی بنا، به وسیله ی اتصال این فریم ها و با پوشش چوبی و با کمک پیچ و مهره بنا شده اند، به طوری که امکان جداسازی قطعات و جابه جایی خانه به محلی دیگر نیز وجود دارد.

از انواع چوب همچون چوب راش، نراد و صنوبر در ساخت قطعات مختلف خانه استفاده شده است. مهم ترین جنبه ی استفاده از تفکر طراحی صنعتی در س اخت این بنا، پیش بینی، انتخاب و جای گیری عناصر هنری و غیر متداول با عناصر مدرن و تکنولوژیک عصر حاضر به حساب می آید. دکتر عباس افتخاری، استاد دانشگاه هنر تهران که مدیریت یک شرکت دانش بنیان در همین زمینه را در پارک علم و فناوری دانشگاه تهران بر عهده دارد، در گفت و گو با همشهری اقتصاد از حلقه ی مفقوده دانش و خلاقیت در ساخت وساز کشور می گوید. مشروح گفت و گو با وی را در ادامه بخوانید.

در حال حاضر نکته ای که بیش از حد در ساخت وساز مسکن به آن توجه می ش ود، ظاهری لاکچری با کمترین هزینه است اما خلاقیت و استفاده از روش های س اده برای کاهش هزینه ها و بالا رفتن میزان جذابیت، یک حلقه ی مفقوده در صنعت ساخت وساز کشور به شمار می رود. وقتی هم صحبت از خلاقیت می ش ود، موضوع بالا رفتن هزینه ها مطرح می شود، چطور می توانیم در کنار خلاقیت، هزینه ها را نیز کمتر کنیم؟

در وهله ی اول باید گفت که برای انجام هر کاری علاقه و عشق یک مؤلفه ی اصلی و مهم است. البته در این میان نباید از نقش مهم و تأثیرگذار تخصص و مهارت چشم پوشی کرد. وقتی صحبت از کار با کیفیت می شود بیشتر تصور می کنند که باید برای بالا بردن کیفیت هزینه ها را بالا برد، در حالی که در بیشتر پروژه هایی که لااقل تاکنون توسط من طراحی و انجام شده است، اولویت و موجودیت مسائل مالی در رده های پایین قرار دارد. به عبارتی دیگر، کیفیت و خلاقیت صرفا باعث گرانی و بالا رفتن هزینه ها نمی شود.

برای این که کیفیت و خلاقیت را در کارها عملی کنیم، باید تفکر و طراحی حساب شده را وارد یک پروژه کنیم. برای مثال، در اکثر ساختمان هایی که در شهر می بینید سنگ های گران قیمتی به کار رفته است.

این در حالی است که ساختمان مذکور از زیبایی نسبی برخوردار بوده و جذابیت زیادی هم ندارد.  برای ایجاد خلاقیت فقط استفاده از عناصر گران قیمت اولویت نیست، باید به برای ایجاد خلاقیت فقط استفاده از عناصر گران قیمت اولویت نیست، باید به ترکیب عناصر با بهره گیری از علم، دانش، هنر، تخصص و مهارت توجه داشت. بستگی دارد چه عناصری را با هم ترکیب و در چه شرایطی در کنار هم قرار دهیم. ترکیب بندی کاریک موضوع کلی است که با تکیه بر دانش می توان آن را به بهترین روش ممکن ساخت. البته مسلم است که هنر نیز یک دانش مؤثر است.

در صنعت ساخت وساز کشور بیشتر متخصصان در حاشیه هستند و کسانی در متن این جریان فعالیت و تصمیم سازی و تصمیم گیری می کنند که صاحب نفوذ و پول هستند. دور بودن افراد متخصص باعث فاصله گرفتن دانش از صنعت ساخت وساز در کشور شده است. چگونه می توان این صنعت را به دست افراد متخصص و صاحب دانش سپرد؟

عدم اجازه ی ورود دانش مؤثر، یک از معضلات مهم صنعت ساختمان است که موجب می شود عملا تخصص لازم و کافی کمتر وارد این حوزه شود. البته به تازگی متخصصان به عنوان مشاوران در پروژه های بزرگ صاحبان پروژه ها را همراهی می کنند اما همچنان مشکل نبود افراد متخصص وصاحب دانش در این صنعت ملموس است. ایجاد فرصت آزمون و خطا برای افراد صاحب دانش و همچنین حضور این افراد به عنوان مشاور در کنار کارفرما یکی از راه هایی است که بتوان متخصصان را وارد این صنعت کرد.

از افراد صاحب تخصص صحبت کردید. وقتی کسانی که قدرت اقتصادی این بازار را به دست دارند، تکنولوژی را یک پروسه ی هزینه بر عنوان می کنند، چگونه می توان تخصص و دانش را وارد این حوزه کرد؟ آیا همیشه تکنولوژی هزینه های هنگفت به ما تحمیل می کند؟ استفاده از تکنولوژی های روز چگونه به این صنعت کمک می کند؟

چند سال پیش با ماژیک طراحی می کردم، بعد کامپیوتر آمد و کارم راحت تر شد. با دست ماکت می ساختم، حالا با پرینترهای سه بعدی این کار را می کنم. تمام کارها با کمک تکنولوژی به راحتی و با کیفیت خیلی بالاتر و قیمت بسیار مناسب تری انجام می شود. چند سال پیش مجسمه ای را سه سال طول کشید درست کنم اما حالا با کمک تکنولوژی، دوماهه و با کیفیت بسیار بالاتری درست می کنم. کسانی که معتقدند تکنولوژی باعث افزایش هزینه ها می شود تکنولوژی را نشناخته اند. وقتی تکنولوژی وارد صنعت ساخت وساز می شود، هزینه ی زمان و کارگری های نامفید را از بین می برد. واضح است که کارگر دقت ماشین را ندارد. دستگاههای جدید دقت مناسبی دارند. دستگاه ها می توانند با سرعت بسیار بالایی کار را پیش ببرند، در حالی که راندمان کارگران بسیار محدود است. از سوی دیگر ممکن است کارگر تخصص لازم برای انجام برخی کارها را نداشته باشد. مجموعه ی این عوامل هزینه ها را بالا می برد. بسیاری تصور می کنند خانه ی من هزینه ی ساخت بالایی داشته است. ممکن است در ابتدا به سبب ایجاد زیرساختهای تولید خانه، هزینه هایی به این پروژه ی آزمایشی تحمیل شده باشد، ولی این تنها برای یک بار بوده است ولی بهره گیری از تکنولوژی باعث بالا رفتن کیفیت و پایین آمدن هزینه های تولید شده است. از سویی با کمک تکنولوژی، انرژی برق خانه به کمک خورشید تأمین میشود. آب گرم هم از انرژی خورشید کمک می گیرد و کمتر از سوخت های فسیلی استفاده می کنیم. برای استخر و آبیاری گیاهان از آب خاکستری استفاده می کنیم. تمامی این موارد بدون کمک تکنولوژی روز دنیا ممکن و میسر نمی شد. اگر به روی دیگر ماجرا نگاه کنیم، هم در میزان مصرف انرژی برای تامین آب گرم خانه و برق صرفه جویی کردیم و هم هزینه های اقتصادی خانوار در بلندمدت بسیار کمتر شده است.

ساختن خانه ای رؤیایی با چوب

برای ساختن خانه ی رؤیایی از دانش کهن در فرآوری مواد نیز به همراه دانش روز استفاده کردیم و چوب را ضدآب کردیم. همچنین چوب را با مواد خاصی ضد حشره و ضد قارچ و در مرحله ی بعدی آن را هالوژنه و ضد آتش کردیم.

چه میزان در هزینه ها صرفه جویی شده است؟

در حال حاضر برقی که به خانه ها داده می شود، ارزان تر از قیمت تولید آن است. حدودأ هر کیلووات برق را ۸۵۰ تومان می خریم اما اگر برق تولیدشده ی خورشیدی را وصل کنیم به کنتور شهر، آن را ۱۸۰۰ تومان می فروشیم. چون قیمت واقعی برق همان ۱۸۰۰ تومان است. اگر یارانهی برق مصرفی اخانوار را کم کنند، بدون شک هزینه ی برق خانوار چندین برابر می شود. حال اگر از تکنولوژی های جدید در ساختمان ها بهره بگیرند، می توان به راحتی برق را در خانه تولید کرد. برای این کار تکنولوژی همراه با تخصص و مهارت نیاز است. استفاده از تکنولوژی روز و بهره گیری از انرژی های جدید در رابطه با آب گرم مقرون به صرفه است. تکنولوژی هزینه ها را در درازمدت پایین می آورد؛ هر چه تکنولوژی پیشرفت می کند، هزینه های استفاده از تکنولوژی هم پایین می آید. دلیل این که باور گران بودن تکنولوژی در میان فعالان صنعت ساختمان جا افتاده است، این است که متخصصان خبره، خلاق و هنرمند جایگاه واقعی خود را در این صنعت هنوز به دست نیاورده اند تا بتوانند از مزایای تکنولوژی در فرآیند ساخت وساز بهره بگیرند.

خانه ی رؤیایی چگونه از ایده به مرحله ی عمل رسید؟

این پروژه رؤیای کودکی نام دارد. به این دلیل که مادر کودکی خانه ای می کشیدیم به شکل مربعی که مثلثی روی آن است و طراحی ظاهری خانه هم با الهام از همان خانه ی رؤیایی در نقاشی های کودکی انجام شده است. از سویی این خانه کاملا پیچ و مهره ای است. پیچ و مهره کردن به این دلیل است که هر وقت اراده جابه جا شدن وجود داشته باشد، پیچ و مهرهها باز و در جای دیگری تمام قطعات دوباره به هم متصل شوند.

چرا از این مواد برای ساختن خانه استفاده کردید؟

می بایستی برخی ویژگی ها را برای این کار در نظر می گرفتیم. یکی از مؤلفه ها این بود که خانه قابل حمل و سبک باشد. به همین دلیل یک ماده ی سبک، صمیمی، ارزان، در دسترس و دارای قابلیت فرآوری با قیمت مناسب نیاز بود که چوب همه ی این ویژگی ها را داشت. ما اگر بخواهیم یک پاکت سیمان تولید کنیم باید حدود پنج لیتر سوخت مصرف کنیم تا یک پاکت سیمان داشته باشیم و اگر می خواستیم از گچ استفاده کنیم باید سه لیتر سوخت استفاده کنیم اما برای چوب تنها با مصرف نیم لیتر به میزان مشابه می رسیم. حتی برای استفاده از مادهی اولیه هم فشار به طبیعت نمی آوریم. وقتی گچ و سیمان از کوه استخراج می کنیم و پس از مدتی تصمیم به تخریب خانه می گیریم، اگر طبیعت بخواهد آنها را جایگزین کند، ممکن است چیزی حدود ۱۰ میلیون سال طول بکشد تا دوباره آن را داشته باشیم ولی در کشت صنعتی مدیریت شده وقتی درختی بریده می شود، می توانیم پس از سی سال به همان اندازه سابق آن را داشته باشیم. برای ساختن خانه ی رؤیایی از دانش کهن در فرآوری مواد نیز به همراه دانش روز استفاده کردیم و چوب را ضد آب کردیم. همچنین چوب را با مواد خاصی ضد حشره وضد قارچ و در مرحله ی بعدی چوب را هالوژنه و ضد آتش کردیم. اشعه ی خورشید چوب را اکسید می کند. به وسیلهی برخی رنگدانه های معلق در موادی واکس مانند، سطح چوب را ضد اشعه کردیم به طوری که در نمای خارجی هر پنج سال یکبار این واکس باید تمدید شود و فضای داخلی هر ۲۵ سال یک بار نیاز به این واکس دارد. در طراحی و ساخت اجزایی از خانه به فلسفهای رجوع کردیم با عنوان «غوغای برون و خلوت درون» وقتی از غوغای برون به خانه می رسیم باید به این خلوت درون دست یابیم تا انرژی های از دست رفته بازیابی شوند و آماده ی فردایی پرتلاش شویم.

تکنولوژی هزینه ها را در دراز مدت پایین می آورد؛ هر چه تکنولوژی پیشرفت می کند، هزینه های استفاده از تکنولوژی هم پایین می آید

بسیاری از خانه های ش هر با هزینه های هنگفتی ساخته می شود؛ اما ش ما تجربه ی ترکیب دانش، خلاقیت و هنر را برای زیبایی، مقاومت و مدیریت هزینه ها دارید. چگونه می توان در این زمینه به تولید انبوه رسید؟

من اینجا را برای تولید انبوه ساختم، این جانمونه ی آزمایشی و نمایشی من بوده است. هدف در مرحله ی اول ساخت انبوه بود. خانه ی رؤیایی یک مشق اولیه بود اما به دلیل مشکلات ترکیب سیاست با اقتصاد، اقتصاد آن چنان زمین خورد که نتوانستیم این محصول مردمی را عمومی کنیم. این خانه ها هفت و نیم ریشتر زلزله و ۱۲۰ کیلومتر توفان را پاسخگو هستند و تا هشت طبقه بدون اسکلتی جدی قابل ساخت هستند، آن هم در مدت زمانی چندروزه. همچنین این ویژگی را داراست که به دلیل نوع متریالی که در آن استفاده شده است و سقف بلندی که دارد و راهروهای تعبیه شده ی جانبی، هوا به نسبت خنک تر می شود و به کولر کمتری نیاز است. سعی شده است به این موضوعات در طراحی و ساخت وساز دقت شود تا در روزهای گرم نیاز به روشن بودن کولر در درازمدت نباشد و در مصرف انرژی صرفه جویی شود. برای راه اندازی کارخانه ی تولیدی این خانه ها با ظرفیت ۳۰۰ متر مربع تولید و نصب در هر روز به سرمایه گذاری نیاز است.

این خانه در مدیریت هزینه ها صرفه جویی می کند و انرژی کمی را مصرف می کند. طبق تحقیقات آزمایشگاهی صورت گرفته، عمر نوع چوبی آن بیش از ۳۰۰ سال خواهد بود. هنگام زلزله جان افراد س اکن در امان خواهد بود و از ایجاد معضلات اجتماعی می کاهد. وقتی در ساعاتی از روز نیاز به خنک کننده ی هوا نباشد، در میزان مصرف سوخت صرفه جویی بسیاری صورت می گیرد. در زمستان ها نیز به سبب بهره گیری از سیستم گرمایش از کف و آب بندی کامل دیوارها، سقف و در و پنجره های خانه، میزان صرف انرژی و هزینه ها بسیار پایین می آید.

هزینه ی ساخت با این مواد برای هر متر خانه چقدر است؟

الآن که کارخانه اش را نداریم، قیمت کمی بالاست. می توانیم همین خانه را یک روزه بسازیم؛ اگر کارخانه داشته باشیم روزی ۳۰۰ متر قابل ساخت است. ولی اگر بخواهم بر اساس سیستم کارگاهی و کارگری آن را بسازیم به جای یک روز، دو ماه زمان نیاز است و بالطبع به جای یک روز حقوق باید ۶۰ روز حقوق بدهیم و ۶۰ برابر زمان صرف کنیم. اکنون هزینه ی تولید آن به جای متری یک و نیم میلیون تومان، ۳ میلیون ام ا م تومان است. یکی از محاسن آن، این است که وقتی سفارش علمشاهی ساخت دریافت می شود یک پی ساده می ریزیم آن هم نه برای زلزله بلکه برای این که توفان خانه را از جا بلند نکند. شما دو ماه بعد می توانید خانه را تحویل بگیرید و دیگر بنا و کارگر ساختمانی و بیل و کلنگ نداریم. در این فرآیند دستی سازی فعلی ساخت و تحویل یک خانهی بزرگ ویلایی دو ماه به طول می انجامد و در محل هم یک هفته زمان لازم است تا آن را به هم پیچ و مهره کنیم.

امید دارم این سیستم بتواند به مردم عزیز خدمت ارزنده و درخوری را ارائه دهد.

منبع : مجله اقتصاد