شناخت زیربنای حفاظت، تهدید هایی که جدی گرفته نمی شود

کلاب دانستنیها

در گذشته دانشمندان، تاریخ طبیعی و زیست شناسی جمعیت را به دلیل افزایش اطلاعات شخصی شان مطالعه می کردند اما امروزه این مباحث جزو اصول و ضرورت های مهم کاربردی طرح های حفاظتی هستند. زیست شناسان دست‌اندرکار امر حفاظت برای آن‌ که بتوانند طرح های حفاظت از گونه های نادر و در معرض خطر را در سطح جمعیت به شکل مؤثری اجرایی کنند، باید از بعضی واقعیت های کلیدی آگاهی داشته باشند. برای بسیاری از گونه ها، این اطلاعات در دسترس نیست و بعضی تصمیمات مدیریتی نیز باید پیش از گردآوری اطلاعات یا در حین جمع آوری اطلاعات گرفته شوند.

گونه های کمتر بررسی شده

روش های مطالعاتی جمعیت ها از مطالعه گیاهان خشکی گرفته تا حیوانات، به شکل جامعی بسط پیدا کرده، موجودات زنده کوچک همانند تک‌ اختگان آغازی، باکتری ها و قارچ ها هنوز با جزئیات کامل مورد مطالعه قرار نگرفته اند. گونه های ساکن خاک، آب های شیرین و زیستگاه های دریایی نیز از نظر ویژگی های جمعیتی کمتر شناخته شده اند.

به عنوان ‌مثال، چوب پای هاوایی یک پرنده بومی جزایر هاوایی و در معرض خطر است، شکار و فعالیت های توسعه ساحلی ظرف ۷۰ سال گذشته، جمعیت چوب پاها را تا مرز ۲۲۰ فرد کاهش داد اما به واسطه فعالیت های حفاظتی، جمعیت این گونه در حال حاضر احیا شده و به رقمی حدود ۱۴۰۰ فرد رسیده، هدف از فعالیت های حفاظتی این است که جمعیت تا مرز دو هزار فرد افزایش پیدا کند. آنالیز پویایی جمعیت نشان می دهد که این گونه طی ۱۰۰ سال آینده، تقریباً ۹۵ درصد شانس بقا خواهد داشت. با استفاده از این روش پیش بینی شده که چوب پاها تا زمانی که کل زیستگاه موجود را اشغال کنند، جمعیتشان افزایش خواهد یافت اما اگر نرخ مرگ و میر یا آشیانه سازی ناموفق در پرندگان یک ساله از مرز ۷۰ درصد بگذرد یا اگر نرخ مرگ ‌و میر افراد بالغ در هر سال حدود ۳۰ درصد افزایش پیدا کند، آنگاه جمعیت چوب پاها خیلی سریع کاهش پیدا خواهد کرد. به منظور پایین نگاه داشتن نرخ مرگ و میر لازم است که جمعیت طعمه خواران غیر بومی کنترل شود و در عین حال زیستگاه های تالابی نیز احیا شوند و مهم تر از همه این که اگر جمعیت چوب پاها به مرز دو هزار فرد منبعی برای شناخت گونه های در خطر برسد، آن گاه لازم است که هر چه سریع تر یک تالاب دیگر نیز زیر پوشش حفاظتی قرار بگیرد.

اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (آی یو سی ان) با استفاده از معیارهای جدول ذیل تهدیدات پیش روی گونه های مختلف گیاهی و جانوری را در مجموعه ای با عنوان کتاب های داده سرخ و فهرست سرخ گونه های در معرض تهدیدِ ارزیابی و تشریح کرده است. این فهرست های جامع از گونه های در معرض خطر که به وسیله گروه ها با کشورهای مختلف تهیه شده در سایت  Www. Iucn. orgموجود است

گونه های در معرض تهدید

گونه هایی که هم اکنون به عنوان تهدید شده شناخته شده اند عبارت اند از 462/1 گونه پستاندار از مجموع 499/5 گونه پستانداری که تاکنون شناسایی شده، 097/2 گونه پرنده از مجموع 052/10 گونه پرنده ای که تاکنون شناسایی شده و در نهایت 303/2 گونه دوزیست از مجموع 338/6 گونه دوزیستی که تاکنون توصیف علمی شده است.

تهدیدهایی که باید جدی گرفته شود

بیشتر گونه های پرندگان، دوزیستان و پستانداران با استفاده از سیستم اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (آی­یوسی­ان) ارزیابی شده اند اما ارزیابی خزنده ها، ماهی ها و گیاهان گل دار هنوز به نسبت خیلی کمتر است. ارزیابی های حشرات، بی مهره ها، خزه های جلبک ها، قارچ ها و میکروارگانیزم ها با وجود نقشه های بسیار مهمی که در سلامت اکوسیستم و حتی رفاه انسان ها دارند، حتی از این ها هم کمتر است. نتایج یک بررسی که به تازگی روی سنجاقک ها انجام شده، به این نکته اشاره دارد که حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از آن ها را می توان تهدید شده تلقی کرد. بدیهی است که باید هر چه سریع تر با استفاده از سیستم اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (آی یو سی ان) تعداد بیشتری از گونه ها مورد ارزیابی قرار گیرند.

با بررسی وضعیت حفاظتی گونه ها در طول زمان، این امکان فراهم می شود که بتوان تشخیص داد آیا آن ها نسبت به کارهای حفاظتی از خود واکنش نشان می دهند یا برعکس به همان صورت به سمت انقراض پیش خواهند رفت. به عنوان‌ مثال، از راهنمای فهرست سرخ به این منظور استفاده می شود تا بتوان ثابت کرد که وضعیت حفاظتی گروه های خاص جانوری سیر نزولی اش را در ظرف دو تا سه دهه گذشته ادامه داده یا خیر، البته نرخ های انقراض گونه های به شدت در معرض خطر انقراض، کمتر از میزان پیش بینی شده بوده که آن هم احتمالاً بیشتر به دلیل تأثیرات مثبت اقدامات حفاظتی است.

یک معیار دیگر، شاخص سیاره زنده است که ابعاد جمعیت های مختلف 686/1 گونه مهره دار را از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۷ میلادی دنبال کرده؛ این شاخص نشانگر کاهش های شدید جمعیت در مناطق استوایی و افزایش نسبی در نواحی معتدله است.

رویکرد متفاوت سوئیسی ها

در کشور سوئیس، رویکرد متفاوتی برای تشخیص گونه های مورد تهدید یا آن هایی که در فهرست سرخ جای دارند، وجود دارد که در اصل ناظر بر تلاش های حفاظتی است، در این رویکرد متفاوت ۳۱۷ گونه ای که از سال ۲۰۰۷ میلادی تاکنون جمعیتشان افزایش پیدا کرده یا وضعیت به نسبت پایداری داشته اند، در فهرستی به نام فهرست آبی ثبت شده اند. فهرست آبی بیانگر تلاش های حفاظتی موفق و در عین حال پیشنهاد کننده پروژه هایی است که می توانند در آینده نتیجه بخش باشند. (www bluelists. ethz . ch ). با وجود اینکه این رویکرد هنوز به شکل گسترده مورد قبول واقع نشده اما در عوض حاوی یک پیام مهم است که آن‌ هم همان نشان دادن راه آینده است.

یک کار مشابه با اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (آی یو سی ان)، طرح موسوم به شبکه خدمات طبیعت است که در اصل جزو برنامه های میراث طبیعی است. این برنامه در حال حاضر تمامی ایالت های آمریکا سه استان کانادا و ۱۴ کشور آمریکای لاتین را زیر پوشش قرار داده (WWW . natureserve . org / explorer). شبکه مذکور که تشکیلات حفاظت از طبیعت با قدرت تمام از آن پشتیبانی می کند، تلاش دارد تا اطلاعات کلیدی حفاظتی بالغ ‌بر ۶۴ هزار گونه، زیر گونه و جوامع زیستی (به انضمام نیم میلیون جمعیتی که با دقت ثبت موقعیت جغرافیایی شده‌ اند) را گردآوری، سازمان دهی و مدیریت کند.

این اطلاعات کلیدی در حقیقت وضعیت طبقات مختلف را بر اساس بعضی شاخص های استاندارد نشان می دهند که عبارت اند از تعداد جمعیت های باقیمانده، تعداد افراد باقیمانده از یک گونه، مساحت محدوده ای که جمعیت های مختلف در آن یافت می شوند، تعداد مناطق حفاظت شده، میزان تهدید و آسیب پذیری ذاتی یک گونه با یک جامعه خاص. بدیهی است زمانی که سیستم میراث طبیعی و رده بندی های اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (آی یو سی ان)، برای ارزیابی یک گونه به کار رفته باشد، آنگاه رده بندی تهدید نیز کاملاً با آن ها مشابه و یکسان است.

در کشور سوئیس رویکرد متفاوتی برای تشخیص گونه های مورد تهدید با آن هایی که در فهرست سرخ جای دارند، وجود دارد که در اصل ناظر بر تلاش های حفاظتی است. در این رویکرد متفاوت ۳۱۷ گونه ای که از سال ۲۰۰۷ میلادی تاکنون جمعیتشان افزایش پیدا کرده با وضعیت به نسبت پایداری داشته اند، در فهرستی به نام فهرست آبی ثبت شده اند.

 

 

راه های حمایتی

درست از زمانی که زیست شناسان دست‌اندرکار امر حفاظت، تشخیص می دهند که گونه ای به حفاظت نیاز دارد می توان قوانینی، تصویب و معاهداتی، امضا کرد که براساس آن ها فعالیت های حفاظتی اجرایی شوند. قوانین ملی، آن قوانینی هستند که گونه را در یک کشور خاص تحت حفاظت قرار می دهند در حالی که توافق های بین­المللی چارچوب گسترده تری را برای حفاظت ایجاد می کنند. دولت ها با وضع قوانین ملی می توانند گونه های در معرض خطر خودشان را درون مرزهایشان حفاظت کنند و ضمنا نسبت به تاسیس پارک های ملی اقدام کنند یا دیگر قوانین حفاظت از محیط زیست را اجرایی کنند.

بسیاری از مسائلی که شرح آن ها رفت، تاکنون توانسته اند، امکان احیای جمعیت هایی مانند جمعیت لاک­ پشت سبز در سواحل تورتوگرو واقع در منطقه کارائیب کشور کاستاریکا را مهیا کنند. دولت کاستاریکا در پی دهه­ ها برداشت بی رویه تخم های لاک پشت های بالغ دریایی، درصدد برآمد که مجموعه ای از فعالیت های حفاظتی را برای این گونه در معرض خطر در دستور کار قرار دهد. دولت در وهله نخست، جمع آوری تخم ها و لاک­پشت های بالغ را در ساحل تورتوگرو در سال ۱۹۶۳ میلادی ممنوع کرد. سپس صادرات محصولات مرتبط با لاک­پشت ها در سال ۱۹۶۹ میلادی متوقف شد، در سال ۱۹۷۰ میلادی به منظور حفاظت از کل این منطقه، دولت سواحل تورتوگرو را پارک ملی اعلام کرد. طرح های حفاظتی با ممنوعیت صید لاک­ پشت ها و تشخیص این که لانه گذاری لاک پشت ها چه اندازه برای صنعت گردشگری با ارزش است. دامنه وسیع تری به خود گرفت. از آنجا که نیکاراگوئه و کشورهای همسایه کاستاریکا نیز کنوانسیون سایتیس را امضا کرده اند و موظف به اجرای معیارهای حفاظتی اند درنتیجه ظرف بیش از ۳۵ سال گذشته، جمعیت لاک­ پشت های دریایی بیش از سه برابر شده است.

در بحث حفاظت و مدیریت یک گونه نادر يا در معرض خطر لازم است که حتما در کی روشن از وضعیت اکولوژیکی آن گونه، ویژگی های منحصر به فردش، وضعیت جمعیت های مختلف آن گونه و به ویژه فرآیندهای پویایی که بر ابعاد جمعیت و پراکنش آن تاثیر گذارند، وجود داشته باشد. مدیران طرح های حفاظتی با داشتن اطلاعات بیشتر درباره تاریخ طبیعی و زیست شناسی جمعیت یک گونه نادر، می تواند به شکل موثرتری از آن حمایت کنند. درعین حال شناسایی عواملی که می تواند آن گونه را به هر شکل در معرض خطر انقراض قرار دهد و ارائه گزینه های مدیریتی جایگزین در تحقق این مهم نقش بسزایی خواهند داشت.

نویسنده : فرناز حیدری / منبع : مجله دانستنیها