تفرجی در سرزمین غارها

دانستنی های سفر

سفر به تاریکی زیبا

استان مرکزی را «سرزمین غارها» نام نهاده اند. این لقب، البته چندان بیراه هم نیست. در منطقه ای واقع در زاگرس مرکزی و شرقی که سه چهارم آن را کوهستان تشکیل داده، وقوع چنین پدیده زمین شناختی مهمی به تعداد نسبتا زیاد –که معمولا حاصل ذوب شدن یخ ها و حل شدن سنگ ها در ترکیب با آب است- می تواند منادی آینده مطلوب آنها، چه در بعد زمین شناسی و چه در بحث گردشگری باشد. اگر چه از میان تمام این غارها،  تنها غار «پال نخجیر» است که به شکل عمومی مورد بازدید گردشگران قرار می گیرد، اما سایر غارهای استان مرکزی هم برای حرفه  ای ترها قابل بازدید و گشت و گذار است. در گزارشی که در ادامه می خوانید، کوشیده  ایم همه غارهای ممکن برای بازدید –چه گردشگران و چه غارنوردان حرفه ای ها- را معرفی کنیم.

چال نخجیر، غار ۷۰ میلیون ساله

تا ۲۶ سال پیش اصلا کسی نمی دانست که حوالی دلیجان استان مرکزی هم ممکن است غار وجود داشته باشد. هر چند تا آن زمان، به سبب وجود شکاف های ایجاد شده در برخی نقاط، اهالی منطقه از وجود صدایی هولناک در این شکاف ها که همراه با ریزش آب است،  خبر می دادند و به همین سبب هراس داشتند که به حوالی آن نزدیک شوند. در سال ۱۳۶۷ بود که به خاطر یک طرح عمرانی توسط سازمان آب منطقه ای دلیجان در نزدیکی این منطقه، انفجاری صورت گرفت و در نتیجه آن،  نشانه های وجود غار آشکار شد. در همان سال ،  غارنوردان زبده، اقدام به اکتشاف بیشتر غار کردند. غار «چال نخجیر» که در منطقه حفاظت شده  ای به همین نام قرار گرفته،  در ۱۰ کیلومتری شمال شرقی جاده دلیجان به نراق، در منطقه نیزار و در کوه تخت چکاب قرار دارد. وجه تسمیه این غار به زبان راجی –که به عقیده اسکار مان؛ زبان شناس آلمانی (۱۸۶۷-۱۹۱۷)، بازمانده زبان مادی کهن است- باز می گردد که در آن چال به معنای پایین و نخجیر هم شکارگاه معنا می داده است. در قدیم شکارچیان، می کوشیدند شکار خود را به این منطقه که نسبتا در پایین دست و گودی بود، سوق دهند تا شکار سهل تر صورت بگیرد. به همین دلیل،  اینجا «پایین  تر از شکارگاه» شناخته شده است. پیشینه غار چال نخحیر که در زمره غارهای مرطوب افقی به حساب می آید، به دوران سوم زمین شناسی و حدود ۷۰ میلیون سال پیش می رسد. اگر به این غار رفتید، خط آب را روی دیوارهای آن خواهید دید، ناگفته نماند که اکنون حوضچه ای با سطح  آب متغیر، به وسعت ۴۰۰ متر مربع و عمق تقریبی ۷۰ متر هم وجود دارد. ارتفاع غار به حدود هشت متر می رسد. از ابتدای مسیر که به آن وارد شدید تا ۶۰۰ متر اول،  مسیر مستقیم است اما در آنجا دو راهی می شود؛ یکی به طرف شمال غرب و دیگری شمال شرق که مسیر هر دو چیزی حدود ۱۳۰۰ متر است. با این همه اما چال نخجیر یک غار معمولی نیست،  سه طبقه است! برای همین هم ۴۷ پله را تعبیه کرده اند تا اگر به بازدیدش رفتید، بالایش را هم ببینید. تالارهای این غار آهکی به نام های سفره عروس، گل کلمی، آبشار گلی، فرسنگ،  هیولا، دریاچه، برزخ، باغ وحش، چهلچراغ،  چهلستون و تالار زیبایی ها شناخته می شوند. در میان این تالارها چکیده ها و چکنده هایی زیبا همراه با سنگ هایی با اشکالی چون انسان،  عقاب، لاک پشت، گوزن و کبوتر وجود دارد.

چگونه برویم؟

پس از آنکه وارد شهر دلیجان شدید، در خیابان اصلی شهر، از میدان اول و دوم گذشته و بعد از میدان دوم (میدان سپاه) به خیابان سید عبدالهادی می رسید. آنگاه وارد خیابان می شوید و پس از آن به میدان بسیج رسیده و وارد بلوار فاضل نراقی می شوید. پس از این بلوار به میدان دیگری می رسید. از آن میدان وارد جاده نراق می شوید و در کیلومتر ۱۰ این جاده تابلوی راهنمای غار را می بینید. پس از طی مسافتی در جاده،  به ورودی غار می رسید.

قلعه جوق، غاری با دخمه  های باستانی

رفتن به غار «قلعه جوق» چندان ساده نیست. باید وسایل و تجهیزات کامل همراه داشته باشید؛ چرا که هر دو دهانه آن در ارتفاع هشت و ۱۰ متری از زمین قرار گرفته است؛ به ویژه آنکه در حال حاضر نردبانی که برای دسترسی به آن قرار داده بودند،  وجود ندارد. این غار به استودان های باستانی که در منطقه فارس به وفور یافت می شوند،  شباهت دارد. این غار را که در کوهی به نام «قوی قشلاق» واقع شده،  مقابر مردگان در هزاره های گذشته می دانند برخی مورخان سابقه دفن در آن را تا دوران ماد عقب برده اند. به همین علت است که این غار را دستکند انسان می دانند.

چگونه برویم؟

غار قلعه جوق در ۱۲۰ کیلومتری شمال غرب اراک (مرکز استان) و ۲۰ کیلومتری کمیجان (مرکز بخش) در منطقه وفس واقع شده است. در جاده ای که از کمیجان به چهرقان می رسد، دو کیلومتری از مسیر آن دارای گردنه پر پیچ و خمی است که حتما باید احتیاط کنید. به روستا که رسیدید از هر یک از اهالی بپرسید،  راهنمایی تان خواهد کرد.

شاه زند؛ غار مقدس

«شاه زند» غاری است مورد احترام در میان زرتشتیان و پارسیان هند. این غار در دل کوه ۳۸۸۸ متری شهباز (شاه زند) واقع شده است. ورودی غار دهلیزی به طول ۱۸ متر و عرض شش متر دارد اما با وجود باریک بودن از دیر باز محلی مقدس برای زرتشتیان بوده و حتی اکنون هم پارسیان هند، هر ساله به این غار می آیند. اگر به این غار رفتید حتما به دیوارهایش نگاهی بیندازید که اسامی ایرانی چون سیاوش، شهریار و پولاد تیرانداز در آن حک شده است. حتی در آنجا به شمعدان های شکسته و آثاری از نذورات زوار زرتشتی هم بر خواهید خورد. در شمال روستای خسبیجان که غار در آن واقع شده،  روستایی به نام گوره زار قرار دارد. در این روستا مجموعه ای از قبور تاریخی قرار دارد که آن هم در میان زرتشتیان محترم است. زرتشتیان بر این عقیده اند که این گورها، مزار سربازان کیخسرو (شاه زند) بوده است.

چگونه برویم؟

روستای خسبیجان که از توابع شهرستان شازند (سربند) است، در مسیر اراک –خنداب قرار دارد. این روستا حدوداً در فاصله ۳۵ کیلومتری جنوب غربی شهر اراک و با ۲۱ کیلومتر فاصله در شمال شهر شازند واقع شده و غار شاه زند در نزدیکی آن قرار گرفته است.

کهک؛ غاری با چکیده   های زیبا

غار «کهک» در روستایی به همین نام قرار دارد. وجه تسمیه اش هم به سبب وجود کوهی کم ارتفاع و منفرد است که به کوه کوچک یا کوهک شهره است و در افواه به تدریج «کهک» شده است. این غار تاکنون در دید گردشگران چندان مورد توجه نبوده اما این قابلیت را دارد که گردشگران را به این منطقه جذب کند. اگر چه این غار را یکی از پر پرتگاه  ترین غارهای ایران می دانند اما کهک زیباترین و بلندترین چکیده های مخروطی شکل و مرمرین سرخ رنگ را دارد. همین مسأله رنج رسیدن به این غار را شیرین می کند. در این غار که در زمره غارهای زایش یافته ایران به حساب آمده و طولش به ۳۰۰ متر می رسد، می توانید ستون های لوله مانندی را ببینید که به هم چسبیده و ارتفاع شان چیزی حدود شش متر است. در هر حال بازدید از این غار را از دست ندهید زیرا به سبب سنگ های عجیب، پرتگاه  های عمیق، آبشار سنگ های بلند و چکیده های رنگارنگ و بزرگ، در ایران منحصر به فرد است. در غار، مواظب خاک های رس مرطوب و لغزنده ای باشید که در صورت بی احتیاطی شما را به چاه های عمیق در مسیر یا پرتگاه های آن می اندازد. البته یادتان نرود که تالار عروس را هم از دست ندهید که هم به جهت دیوارهای سنگی و هم حوضچه های آب کف آن، عروس غار شهره است.

چگونه برویم؟

در جاده اراک به قم، ۸۶ کیلومتر در راستای جنوب قم و ۶۵ کیلومتر مانده به غرب دلیجان، روستای کهک مامن شما خواهد بود.

سفید خانی؛ غاری در دل کوه  های پر برف

حتی اگر همین حالا که در میانه سومین ماه تابستان هستیم به غار «سفید خانی» بروید، در کوهی که این غار در دل آن جای گرفته است،  دست تان به برف می رسد. اصلا اسمش هم از همین برف تقریبا دائمی می آید. در حوالی این کوه، چشمه های زیادی وجود دارد که مهمترین آنها چشمه معدنی چپقلی (چپخلی) است که از قدیم مورد استفاده مردم بوده و گفته می شود که برای بیماری های مجاری ادرار و سنگ مثانه مفید است. در منطقه روستای سفید خانی اراک، دو غار وجود دارد. برای ورود به غار اصلی، باید به وسایل غارنوردی مجهز باشید؛ زیرا دو حلقه چاه طبیعی در آن وجود دارد که طناب برای آن الزامی است اما برای رفتن به غار دوم، دشواری چندانی نخواهید داشت جزء آنکه باید مراقب باشید. دهانه این غار که به شکل تنور بازی دیده می شود، به نام ایوان عباس قلیخان هم شهره است. شرط احتیاط در قبال برخی گودال  های درون غار به ویژه در فصل بهار وجود دارد. در کف این غار، حوضچه بزرگی به عمق هفت متر، عرض سه متر و طول پنج متر وجود دارد. در همین منطقه اما غار دیگری نیز به نام غار «آب» وجود دارد که در روستای رباط که در شمال شرق سفید خانی است،  قرار گرفته. پس از آنکه وارد غار شدید، پس از پنج متر به حوضچه ای می رسید که البته مهم ترین بخش آن، غار زیر آب است. این غار دهانه ای تنگ و همچنین حوضچه آب داری نیز دارد و فضای بسیار سردی داشته و در زمره غارهای سرد کشور محسوب می شود.

چگونه برویم؟

برای رسیدن به این غار باید خود را به روستای رباط میل برسانید که در ۱۸ کیلومتری جنوب غربی اراک قرار دارد. برای دسترسی به این چشمه با طی کردن مسیر ۲۰ کیلومتری از اراک به سمت بروجرد به این چشمه که در سمت چپ جاده قرار دارد، می رسید. از آنجا با دنبال کردن تابلوهای راهنما مسیری هشت کیلومتری را که به صورت شوسه است. طی می کنید تا به این چشمه برسید.

امجک؛ غاری که با نردبان باید رفت

حوالی تفرش، غاری است ۱۹۰۰ متری به نام «امجک» غارنوردان در ورودی این غار، نردبانی تعبیه کرده اند که پس از فرود از آنکه در راستای دیواره ای ۱۲ متری قرار دارد،  می توانید وارد منطقه چکیده ها و چکنده ها شوید،  درون غار هم می توانید حوضچه آب را ببینید و هم احیاناً خفاش هایی را که در درون آن زیست می كنند. پس به شما توصیه می کنیم اگر حداقل با اصول اولیه غار نوردی آشنایی ندارید یا حتی وسایل و ملزومات آن را در اختیار ندارید،  به غار امجک نروید. اگر چه مسیر این غار تا جایی که بتوان رفت،  حدود ۵۰۰ متر است اما به سبب دشواری مسیر،  چند ساعت به طول می  انجامد.

چگونه برویم؟

این غار در نزدیکی روستای احمدآباد در ۶۳ کیلومتری شمال غرب تفرش واقع شده است. برای رسیدن به تفرش باید ۴۰ کیلومتر بعد از ورود به جاده قم – اراک، قبل از آنکه به سه راهی سلفچگان برسید، وارد جاده ساوه شده و ۱۷ کیلومتر بعد،  به دو راهی باغ یک می رسید که آنجا دیگر راه اصلی رسیدن به تفرش است و تا شهر مقصد، ۵۳ کیلومتر بیشتر راه ندارید. به تفرش که رسیدید از میدان فم تا روستای احمد آباد ۶۳ کیلومتر فاصله است و از روستا هم تا غار دو کیلومتر. اگر از اراک می آیید، بدانید که تا تفرش در شمال شرق آن، ۸۵ کیلومتر راه در پیش دارید.

غارهایی برای حرفه ای  تر ها

استان مرکزی بی جهت نیست که به سرزمین غارها ملقب است. هر چه در آن می جویید و سفری می کنید،  غارهای بیشتری می یابید. علاوه بر آنچه در این مجموعه به آن اشاره شد که مهم  ترین غارهای استان بودند، در ادامه اطلاعاتی درباره سایر غارهای این منطقه نیز به طور خلاصه آمده است.

غار «سوله خونزا» در کوه های شمس آباد شازند قرار دارد،  یکی از غارهای کمتر شناخته شده این منطقه است. برای رسیدن به آن باید خود را به روستای قدمگاه برسانید که در دهستان شمس آباد در بخش مرکزی شهرستان اراک قرار دارد و تا مرکز استان ۲۴ کیلومتر در راستای جنوب غرب فاصله دارد. غارهای «عین هو» (دوچشم) در روستای رباط در منطقه سفید خانی اراک، غار «کویل»، مجموعه غارهای «سرو» در گردنه روستای قاقان در جاده اراک به ازنا،  غار «دارینو» واقع در ارتفاعات مشرف به روستای سرچال قرار دارند. برای رسیدن به محل این غارها،  ۳۵ کیلومتر پس از اراک، در جاده منتهی به ملایر، در روستای فر  وارد جاده آسفالته ای که از مسیر اصلی جدا شده،  شوید و پس از حدود یک ساعت به روستای سرچال خواهید رسید. همچنین غارهای «آسیلی» و «کبوتر» در ۳۷ کیلومتری شرق اراک واقع در حوالی روستای انجدان، غار «هیزدج» در روستای هیزدج در شش کیلومتری غار قلعه جوق، غار «یکه چاه» در مجاورت روستای یکه چاه محلات و غارهای «خورنده» و «گاو خور» به فاصله ۲۰۰ متر از یکدیگر واقع در ۳ کیلومتری جنوب غرب تفرش قرار دارند. برای دیدن این غارها باید تا روستای کوهین رفت. برای دیدن غارهای «شاه بلبل»، «گدار چشمه» و «کوه گره» باید به سمت جاده ای که از اراک به طرف ازنا می رود، حرکت کنید. سپس در سه راهی اراک – خمین – ازنا،  به طرف خمین تغییر جهت داده و در نهایت به روستای خان آباد می رسید.

قطب غار نوردی کشور

استان مرکزی از نظر جغرافیایی در مرکز ایران قرار گرفته و دارای ۱۲ شهرستان است که بعضی از آنها نظیر  خمین، محلات،  دلیجان،  ساوه،  تفرش و فراهان برای اکثر مردم ایران شناخته شده است. استان مرکزی به مرکزیت شهر اراک به عنوان قلب تپنده صنعت ایران شناخته می شود که در بین رشته کوه های البرز و زاگرس قرار گرفته و بلندترین نقطه آن قله شهباز با ارتفاع ۳۲۸۸ متر است. یکی از ممتاز  ترین موقعیت های استان مرکزی قرار گرفتن در شاهراه مرکزی ایران و منتهی به پایتخت است. این استان به دلیل قرار گرفتن زیر سایه سنگین صنعت در استفاده از توانمندی های دیگر و بالقوه آن به خصوص بحث گردشگری عقب مانده و شدیدا نیاز به تغییر نگرش دولتمردان و مردم این استان نسبت به مقوله گردشگری است. با توجه به شعار امسال دولت در زمینه گردشگری با عنوان توسعه و معرفی گردشگری مناطق کمیته شناخته شده کشور استان مرکزی را در این زمینه مورد بررسی قرار خواهیم داد.

به دلیل وجود غارهای متعدد و متنوع در سطح استان مرکزی، در اینجا به تأثیر این غارها در صنعت گردشگری استان که خود از زیر شاخه های گردشگری ماجراجویانه است،  می پردازیم. به طور کلی ما با دو دسته غارنوردی حرفه ای و غیر حرفه ای در سطح کشور روبه رو هستیم. دسته اول از غارنوردان به دلیل گذراندن دوره های تخصصی غارنوردی، نقشه برداری، عکاسی و عبور از موانع سخت قادرند به تمام غارهای سطح استان دسترسی داشته باشند و این نیازمند تلاش مسئولان برای شناسایی با استفاده از روش های نوین بازاریابی،  تبلیغ و استفاده از شرکت های تورگردان تخصصی غار نوردی با استفاده از تورهای ورودی به سطح استان است. دسته دوم نیز افراد عادی جامعه هستند که در سال  های اخیر استقبال این گروه که در اکثریت نیز قرار دارند، برای بازدید از غارهایی که برای دیدن آنها نیز به تجهیزات فنی و پیشرفته نیست بیشتر شده است و برای نمونه می توان به بازدیدکنندگان غار نخجیر اشاره کرد. امسال در اوایل مهرماه همزمان با «روز جهانی غار پاک» استان مرکزی میزبان علاقه مندان رشته غارنوردی در محل غار نخجیر دلیجان به عنوان پایلوت کشوری (غار پاک) است و مقدمات آن نیز با حضور انجمن غار نوردی ایران به سر گروهی آقای جواد نظام دوست در اوایل شهریور ماه در این غار انجام شده است تا با بررسی های اولیه و برداشت دقیق از مسیرهای این غار راهکارهای بهره برداری صحیح و اصولی از این غار زیبا آغاز شود. وجود غارهای متنوع و متعدد در نقاط دیگر استان نیز می تواند با انجام مطالعات امکان سنجی و مقدماتی و استفاده از تجربیات گروه های تخصصی غارنوردی به یک پتانسیل بالا برای جذب گردشگر، توسعه و رونق اقتصاد منطقه هدف و ایجاد اشتغال بینجامد و دور نیست که غاری بسیار زیبا و نادر با قابلیت های بیشتر از غار نخجیر در این استان یافت و به بهره برداری رساند. اکوتوریسم دارای شاخه های متنوعی است که متناسب با سن و سلیقه افراد انتخاب می شود. در این بحث مروری بر غارنوردی که از زیر شاخه های گردشگری ماجراجویانه است و اخیراً مورد استقبال عمومی قرار گرفته خواهیم داشت.

استان مرکزی از نظر اکوتوریسم دارای جایگاه ویژه ای در کشور است که متأسفانه تاکنون توفیقی در معرفی این پتانسیل نداشته است. برای رفع موانع موجود در این باره نیاز به تحولی بزرگ در چند زمینه است که به اختصار به آنها می پردازیم. کمبود زیر ساخت های استان مرکزی همان طور که در بالا اشاره شد،  جزو پر تردد ترین استان های کشور در صنعت حمل و نقل جاده ای است و در صورت استفاده از این فرصت می تواند حجم وسیعی از مسافرانی که قصد عبور از این استان را دارند، به خود جذب کند. از طرفی وجود سایه سنگین صنعت بر سر این استان باعث شده که قابلیت های دیگر آن به خصوص در بحث گردشگری عقب مانده و از این استان (و شهر اراک) به عنوان قطب صنعتی کشور یاد شود در صورتی که با اندکی تامل می توان از این فرصت نیز استفاده کرد و اکوتوریسم صنعتی را نیز برای علاقه مندان گردشگری صنعتی و تجاری رونق داد. البته می توان با نگرش و دیدگاه دیگری در استفاده از پتانسیل این غارها در سطح استان نیز نگریست و آن استفاده از غارهای موجود مثل غار کهک با روش غارنوردی حرفه ای است. این مقوله ورود شرکت های فعال در زمینه توریسم تخصصی و حرفه ای که در داخل و خارج از کشور فعال هستند را به این حوزه می طلبد که باید در ابتدا زیر ساخت های مورد نیاز در منطقه را فراهم کرد و در پایان یادآور می شود که تمام فعالیت  هایی که از آنها یاد شد، می تواند تأثیر چشمگیری در توسعه اقتصاد منطقه و استان داشته باشد.