راهنمایی برای تفرج در طبیعت دریاچه گهر در لرستان

دانستنی های سفر

گوهر ناب

«گهر» گوهری است در لرستان، منطقه  ای که طبیعت آن پر است از آبشارها و دریاچه   ها. اکنون می خواهیم به دیدار دریاچه ای برویم که با وجود سخت گذر بودن مسیر دسترسی آن، طبیعت بی نظیری دارد و می تواند خاطره ای به یادماندنی را برای شما در پی داشته باشد. حدود ۳۰ میلیون سال پیش، جنبشی در گسل اصلی زاگرس در رشته کوه اشترانکوه صورت گرفت که به پیدایش دریاچه گهر در دوران دوم زمین شناسی منجر شد. گهر دریاچه ای کوهستانی است که به لحاظ اکوسیستم غنی، یکی از زیستگاه های ژنتیک جهان محسوب می شود و در آستانه پیوستن به کنوانسیون رامسر (کنوانسیون تالاب  های بین المللی) است. شاید نخستین بار زمین شناسی از اهالی اتریش بود که در سال ۱۸۸۸ میلادی موفق به کشف دریاچه گهر شد. پس از او. بانو «ایزابلا لوسی برد بیشوپ» (Isabella Lucy Bird Bishop) بود که به پژوهش درباره این دریاچه پرداخت. او که خود می گوید از کودکی جنون سفر داشت. در ۵۹ سالگی از بغداد وارد ایران شد، به کرمانشاه و سپس تهران و اصفهان رفت. او از طریق راه لرهای بختیاری به خرم آباد، بروجرد و همدان و سرانجام از مسیر مناطق کردستان به ارومیه و از آنجا به ارزروم رفت و از ایران خارج شد. بیشوپ که در فوریه ۱۸۹۰ میلادی وارد ایران شده بود،  سفرش تا نوامبر همان سال به طول انجامید. او در خلال همین سفر، حدود سه ماه به تحقیق در منطقه گهر پرداخت و هزار کیلومتر پیاده روی کرد. او در این میان، دریاچه گهر را هم کاویده است. بعدها سفر نامه بیشوپ با نام «سفر به پارس و کردستان» منتشر شد که در ایران، برگردان آن با عنوان «از بیستون تا زردکوه بختیاری» به چاپ رسیده است. یک سال بعد نیز باستان شناس فرانسوی «ژان ژاک دمورگان» نخستین تصاویر مستند از دریاچه گهر را تهیه کرد.

§         دریاچه  ای برای همه فصول

گهر دو دریاچه دارد. گهر بزرگ در ارتفاع بلندتری واقع شده است؛ ۲۳۶۰ متر، طول آن ۱۷۰۰ متر و عرض آن هم از ۴۰۰ تا ۸۰۰ متر متغیر است. مساحت آبی دریاچه به ۱۰۰ هکتار می رسد. دریاچه بزرگ (کله گهر)، در عمیق  ترین نقطه، به ۲۸ متر می رسد. البته دریاچه کوچک (کره گهر) که ۵/۱ کیلومتر از آن یکی، فاصله دارد،  به ترتیب طول و عرضی در حدود ۵۰۰ و ۱۵۰ متر دارد. البته دریاچه کوچک که عمق متوسط آن دو متر است،  به خاطر باتلاقی بودن کمتر مورد توجه گردشگران قرار می گیرد و در حقیقت، گهر بزرگ معرف نام گهر است. آب دریاچه گهر علاوه بر چشمه  های زیرزمینی کف دریاچه، از آب حاصل از ذوب شدن برف قله های اشترانکوه تأمین می شود. البته آب رودخانه محلی «تاپله» نیز به گهر می ریزد که بسیار خنک و شفاف بوده و بدون افت و با کمی شتاب، پس از دریاچه گهر کوچک وارد دریاچه گهر بزرگ می شود. کف دریاچه گهر به سبب آنکه پر از سنگ ریزه و قلوه سنگ است،  شفاف و بلورین به نظر می رسد و با آب زلال و فیروزه ای رنگ آن، می توان ماهی هایش را به وضوح دید. البته آب گهر، مملو از مواد معدنی نیز هست. میزان آب ورودی به دریاچه ۲۰ متر مکعب بر ثانیه و میزان خروجی آن نیز ۴۰ متر  مکعب بر ثانیه است. دیگر زیبایی مسحور کننده گهر،  بازتاب نور و شکست آن است که باعث می شود این شفافیت زیباتر در نظر آید. گهر دریاچه ای چهار فصل است. به این معنا که در هر فصلی به قصد دیدار از آن،  سفر کنید زیبایی های خاصی را در آن خواهید یافت. هر ساله از نیمه خرداد به بعد که تازه هوا از آن زمان مناسب می شود، به منطقه سفر کنید و در تیر و مرداد –یعنی همین روزها- که دیگر معرکه است اما اگر از آن دست گردشگران حرفه ای باشید که سفر در برف و یخ را می پسندید، بدانید که با وجود بارش سالانه ۵۰۰ تا ۹۰۰ میلی متری که اکثراً به شکل برف است، می توان دریاچه یخ بسته ای را شاهد بود، آن هم در شرایطی که متوسط دمای سالانه از ۴ تا ۱۲ درجه سانتی گراد تجاوز نمی کند. اگر در اواخر بهار به اشترانکوه آمدید، به روستای گشان هم بروید که در دامنه قالی کوه الیگودرز واقع شده است. در حوالی این روستا می توانید ناظر لاله های واژگون چشم نوازی باشید که بر پهنه این دشت، گسترده شده  اند. آنهایی که اهل شنا هستند،  می توانند از سواحل غربی و شرقی دریاچه گهر، وارد آب شوند چرا که ماسه ای است اما سایر ضلع های دریاچه صخره ای است و خطرناک. می توانید حتی در دریاچه تنی به آب بزنید تا خستگی به در کندی. با این حال بهتر است پس از ظهر و حتی یک ساعت مانده به غروب، وارد آب شوید که به اندازه کافی، گرمای خورشید به آب رفت هو دمای آن به حدود ۲۵ درجه سانتی گراد رسیده است. آب سرد اوایل صبح گهر باعث گرفتگی عضلات می شود.

گذری هم به جنگل «بالا» در پایین دست دریاچه که بین گهربزرگ و کوچک قرار دارد، بزنید و مراقب باشید آسیبی به آن وارد نشود. متأسفانه در سال ۱۳۹۰، تنها در محدوده ای ۱۷ کیلومتری،  بالغ بر ۱۰ تن زباله از این منطقه جنگلی بکر جمع آوری شد. این اتفاق، با وجود بازدید ۷۰ هزار گردشگر در سال، اکوسیستم آنجا را با تهدید مواجه ساخته است. هر چند هنوز هم این دریاچه یکی از بکرترین و پاک ترین جاذبه های طبیعی گردشگری ایران است.

§         غنای بالای طبیعی در گهر

دریاچه گهر، با داشتن ۶۰۰ گونه گیاهی و ۲۷۴ گونه جانوری، از حیث طبیعت گیاهی و جانوری از غنای بالایی برخوردار است،  به نحوی که ۶۸ گونه گیاهی آن،  انحصاری منطقه به شمار می رود. دریاچه و طبیعت اطراف آن جایگاه رویش بید،  بادام وحشی بنه یا پسته وحشی، گلابی وحشی، گردو، انجیر،  زبان گنجشک،  زالزالک، ارژن، گون، ریواس، درمنه،  آویشن ، سریش ایرانی، لاله های واژگون، گل شقایق، کلاه میرحسین،  پونه اشترانکوهی، میخک اشترانکوهی، محلب،  شیر خشت لرستانی، موسیر،  پیچک، فرفیون کپه ای است. «اروس» یا سرو کوهی و «پسته کوهی» گیاهانی هستند که در منطقه گهر و اشترانکوه، به وفور یافت می شوند. در این منطقه جانورانی هم زیست می كنند که از میان آنها می توان به بز،  قوچ، آهو، کل پازن،  پلنگ ایرانی، گرگ، گراز، خرس قهوه ای، کفتار، گربه وحشی، روباه معمولی، شغال،  سنجاب درختی،  جوجه تیغی و خرگوش از پستانداران، عقاب طلایی، هما، کرکس، کرکس مصری، بالابان، دلیجه، کبک دری، کبک، تیهو، کوکو، شاهین، زرد پره سرسیاه، سار، دم جنبانک ابلق، سار صورتی، جی جاق، چلچله دمگاه سفید، سار صورتی، سار، خوتکا، لک لک، سفید سهره پیشانی سرخ، سهره طلایی و سهره نوک بزرگ از پرندگان، بزمجه بیابانی، لاک پشت مهمیزدار، آگامی صخره ای فلش درشت، کور مار،  مار قیطانی، افعی شاخ دار، سوسمار مار چشم،  لاسرتا و اسکینگ از خزندگان و مارماهی،  ماهی قزل آلای رنگین کمان و خال قرمز و قورباغه از آبزیان اشاره کرد. جالب است بدانید که ۵۳ سال پیش، کانون شکار ایران در لرستان با نظارت سرهنگ جشنیان،  تعدادی ماهی سیاه بومی را در دریاچه گهر رها کرد. در سال ۱۳۵۲ هم حدود ۲۰ هزار قطعه ماهی قزل آلای رنگین کمان و خال قرمز هم در دریاچه رها شد.

چگونه برویم؟

از پایتخت تا دریاچه گهر حدود ۴۵۰ کیلومتر راه در پیش دارید. اگر بخواهید این مسیر را با وسیله شخصی طی کنید حدود ۶ ساعت طول می کشد. شهرهای ازنا،  الیگودرز و دورود در محدوده این دریاچه قرار دارند. آسان  ترین مسیر به دریاچه از دورود است. هر روز سرویس هایی در ساعات ۸:۳۰ صبح تا ۱۸:۱۵ از تعاونی یک پایانه مسافربری جنوب به قیمت ۱۳ هزار تومان راهی ازنا و سرویس هایی نیز در ساعات ۱۲:۳۰ تا ۲۰:۳۰ از همین تعاونی راهی دورود می شوند که ۱۴ هزار و ۵۰۰ تومان قیمت دارند. البته بهای بلیت سرویس ساعت ۱۴:۳۰، ۲۰ هزار تومان است. اگر از الیگودرز قصد دریاچه گهر کردید، بهتر است با خودروهای شاسی بلند،  نیسان یا مینی بوس بروید. البته شهرستان دورود، با قرار گرفتن در مسیر راه آهن تهران – جنوب، کار را برای شما سهل خواهد کرد؛ چرا که اگر در ایستگاه قدیمی دورود که متعلق به ۷۶ سال پیش است،  پیاده شوید می توانید از آنجا به آسانی خود را به دریاچه گهر و اشترانکوه برسانید. هر روز قطارهای درجه یک ۴ تخته و ۶ تخته با قیمت های ۳۶ هزار و ۶۵۰ ، ۴۷ هزار و ۵۴ هزار تومان راهی اهواز می شوند. شما باید در چهاردهمین ایستگاه این مسیر پیاده شوید که تا گهر، ۳۵ کیلومتر راه در جهت جنوب شرق خواهید داشت. از تهران تا دورود و پارک جنگلی مواجه می شوید.

البته فراموش نکنید که گردنه صعب العبور پنبه کار را هم در پیش رو دارید. مزیت مسیر یاد شده این است که هم برای خودروهای شخصی پارکینگ دارد و هم امنیت گردشگران به ویژه خانواده ها در آن بیشتر است. البته از دورود می توانید حدود ۳۶ کیلومتر به طرف بروجرد حرکت کنید تا به روستای در آستانه (درب آستانه خالد بن علی) از توابع دهستان شیروان، بخش مرکزی شهرستان بروجرد برسید. این روستا در یال شمالی اشترانکوه قرار گرفته است. اخیراً از این روستا تا دریاچه را جاده کشی کرده اند. مسیر دسترسی دورود به دریاچه گهر تقریبا ۳۰ دقیقه با ماشین و حدود سه ساعت پیاده روی را می طلبد. ناگفته نماند که از شهر دورود تا چشمه خیه (خرم) حدود ۱۷ کیلومتر جاده آسفالته است و از چشمه خیه تا گهر ۱۸ کیلومتر مسافت مال رو است. توصیه می کنیم که همراه خود وسایل زیادی نبرید تا حین پیاده روی در جاده کوهستانی از نفس نیفتید.

البته اگر به بارکش ها مبلغی بدهید،  وسایل شما را با ۲۰ و ۳۰ هزار تومان به ترتیب توسط الاغ و قاطر بالا می برند. در گردنه پنبه کار چادرهایی برای فروش تنقلات وجود دارد. در نظر داشته باشید که دیگر از اینجا،  تلفن های همراه تان، آنتن نخواهند داشت. سمت چپ مسیر عبورتان دریاچه گهر کوچک و سپس بزرگ خواهد بود و سمت راست هم قله های اشترانکوه و گل گل. از اینجا مسیر سراشیبی می شود و باید به طرف دره ای پایین بروید که در انتهای آن چشمه ای گوارا انتظارتان را می کشد. کمی که در مسیر نسبتاً  صافی قدم بردارید، به گردنه گهر یا گردنه خدا قوت می رسید. اکنون دیگر در آستانه ورود به محدوده دریاچه هستید اما چادر زدن جهت شب مانی تنها در جناح شمال غربی دریاچه ممکن است که ساحلی شنی دارد و درختان بید در آن روییده اند.

گهر خیره کننده

دریاچه گهر یکی از زیباترین دریاچه های کوهستانی کشور، واقع در شرق لرستان و دامنه مرتفع ترین رشته کوه لرستان یعنی اشترانکوه قرار گرفته است. این دریاچه که به نگین اشترانکوه شهرت دارد حاصل ذوب برق بوده و در تمام طول سال به خصوص فصول گرم پذیرای گردشگران است. این منطقه در محدوده حفاظت شده محیط زیست واقع شده است. زیبایی خیره کننده و چشم اندازهای بدیع در طول مسیر همچون گردنه گله شیر، گردنه چنبه کار،  چشم انداز کوه پرپز، دره دیدنی و بکر «نی گا»،  آبشکارهای طول مسیر، گردنه خداقوت، حیات وحش منطقه و جلوه بی نظر دریاچه و محیط پیرامون دریاچه گهر سبب شده است هر ساله،  با وجود سختی راه، انبوهی از مردم اقصی نقاط کشور، با پای پیاده یا سواره به دیدن دریاچه و زیبایی های آن بروند و چند روزی از اوقات فراغت خود را در آنجا سپری کنند. از جمله خدماتی قابل ارایه به گردشگران عزیز در محدوده دریاچه گهر عبارتند از: در محدوده دریاچه گهر چادرهای ۱۲ نفره مجهز به زیرانداز و روشنایی جهت کرایه موجود است و توسط شرکت های خدماتی به صورت شبانه روزی مراقبت می شوند. غرفه  های عرضه مواد غذایی و سایر اقلام مورد نیاز گردشگران همچنین محلی برای شارژ گوشی تلفن همره به صورت ۲۴ ساعته در دسترس عموم قرار دارد. آب آشامیدنی سالم، سرویس  های بهداشتی،  محل انباشت زباله و مکان های مشخصی جهت شنا نیز وجود دارد. نرخ برخی از خدمات تعیین شده به شرح زیر است. نرخ ورودی گردشگران برای هر نفر ۲۵۰۰ تومان – پارکینگ وسایط نقلیه به ازای ۲۴ ساعت اول ۵۰۰۰ تومان و به ازای هر ساعت پارک اضافه ۱۵۰ تومان از گردشگران اخذ می شود. کرایه حمل بار با چهارپایان به ازای هر بار حیوان ۴۵ هزار تومان،  نرخ چادرها اجاره ای ۱۲ نفره ۲۵۰۰۰ هزار تومان،  مواد غذایی عرضه شده با ۵۰ درصد افزایش قیمت نسبت به قیمت درج شده روی کالا عرضه می شود.

توصیه هایی برای حفظ گوهر گهر

۱-    با توجه به فرسایش شدید منطقه و اهمیت پوشش گیاهی در جلوگیری از فرسایش خاک و غنی سازی منابع آبی، از بوته کنی، قطع درختان شکستن شاخه ها،  چیدن گل ها و ایجاد معابر جدید خودداری کنید.

۲-    از روشن کردن آتش در منطقه جدا خودداری و از وسایل گازسوز مسافرتی مشابه آن استفاده کنید. بهتر است آن ها را دور از تنه و شاخ و برگ درختان قرار دهید.

۳-    زباله و مواد تجزیه ناپذیر و دیرپذیر مانند انواع پلاستیک، قوطی فلزی،  شیشه را جمع آوری و در کیسه  های زباله مناسب قرار داده است و به ایستگاه مربوطه تحویل دهید.

۴-    برای شستن ظرف و لباس از مکان های پيش بيني شده و پایین دست دریاچه استفاده کنید.

۵-    از صید، شکار، آزار و اذیت پرندگان، حشرات و سایر موجودات زنده در منطقه جداً خودداری کنید. صید ماهی صرفا با وسیله تک قلاب و با اخذ پروانه صید از واحد محیط زیست مستقر در دریاچه مجاز است.

۶-     حمل هرگونه سلاح در منطقه ممنوع است.

۷-    برای هماهنگی هرچه بیشتر قبل از برپایی چادر و استقرار در محل، خود را به مدیریت دریاچه معرفی کنید.

۸-    چادرهای خود را در محل های تعیین شده مستقر و از بر پا کردن چادر و اقامت شبانه در بالا دست دریاچه خودداری کنید.

۹-    از تردد های شبانه در بالادست دریاچه خودداری کنید.

۱۰-  شنا در دریاچه ممنوع است.

۱۱-  در صورت بروز هرگونه مشکلی، بلافاصله موضوع را به نیروی انتظامی و مأموران حفاظت محیط زیست مستقر در منطقه اطلاع دهید.

۱۲-  تا اواسط خرداد ماهیگیری ممنوع است و پس از آن اخذ مجوز از محیط بانی سمت غرب دریاچه الزامی است. البته هر مجوز هم برای صید پنج ماهی صادر می شود.

۱۳-  جهت اسکان، سمت غرب دریاچه نگهبان و برق و سکوی چادر زدن دارد و امنیت بهتری را دارا می باشد.

۱۴-  از زیبایی طبیعت لذت ببرید ولی آن را تخریب نکنید.

۱۵-  دیدن ستاره ها را در آسمان گهر فراموش نکنید چون بسیار زیبا هستند.

۱۶-    گیاهان منطقه جزء ذخایر ارزشمند ژنتیک کشورمان هستند. از چیدن و قطع آنها خودداری کنید.

۱۷-  از شستن لباس ها،  ظروف و بدن با مواد شوینده در داخل دریاچه جداً پرهیز کنید.

۱۸-     از ریختن هر گونه زباله، ضایعات، مواد غذایی،  ظرف های پلاستیکی و فلزی در کنار دریاچه و تمامی مسیر خودداری نکنید.

۱۹-     از شنا کردن به تنهایی، به خصوص دور از ساحل دریاچه خودداری شود.

به همراه خود چراغ پیک نیک و روشنایی ببرید و از روشن کردن آتش در منطقه با پوشش گیاهی،  پای درختان و درون چادرها بپرهیزید.