ماجرای مهاجرت جنین کوسه ها، جنین های قاتل!

کلاب دانستنیها

افرادی که تجربه بارداری و زایمان دارند، با حسی شبیه به لگد زدن جنین در رحم کاملا آشنا هستند. حال تصور کنید چه حسی خواهد بود که یک جنین تصمیم بگیرد از رحم مادر خود بیرون بپرد و با جهیدن این سو و آن سو خود را شنا کنان به رحمی دیگر برساند و آن جا بماند. طبق جدیدترین مطالعات انجام شده، فاش شد که جنین کوسه ماهی ها قادرند از یک رحم به رحم مادر دیگر بروند و برادران نارس خود را بخورند.

جنین های مهاجر طبق بررسی هایی که در مقاله روز دوشنبه (۱۷ دسامبر) در مجله Ethology منتشر شد، این چیزی است که کوسه های مادر و کوسه های پرستار برای ادامه نسل خود ناگزیر به کنار آمدن با آن هستند. محققان با استفاده از دستگاه های سونوگرافی زیر آب – یک فناوری جدید برای مطالعه حیوانات در اسارت کوسه­های باردار از گونه «کوسه پرستار حنایی» را مورد بررسی قرار دادند. برخلاف دیگر ماهیان، بعضی گونه های کوسه ماهی به جای تخم گذاری، همانند پستانداران، نوزاد به دنیا می آورند. بعضی کوسه ها تخم می گذارند، بعضی از آنها هم زنده زایی می کنند .

ماهی­های استخوانی تعداد زیادی تخم تولید می­کنند که ممکن است در سراسر اقیانوس پراکنده شوند، در مقابل، کوسه ها (که ماهی­ های غضروفی یا فاقد استخوان هستند) به جای تخم­ گذاری کوسه­های کوچک و جوان به دنیا می­آورند. کوسه ها از نظر استراتژی های باروری، تنوع زیادی دارند اما می ­توان آنها را به دو دسته اصلی تقسیم کرد؛ دسته ای که تخم می­ گذارند و دسته ای که نوزاد زنده به دنیا می آورند.

بطور مشخص کوسه پرستار حنایی که در این مطالعات با استفاده از دستگاه سونوگرافی زیر آب مورد بررسی قرار گرفته، از گونه تخم گذار و زنده زاست و در هر بار زایمان چهار یا حتی هشت نوزاد به دنیا می­ آورد. این کوسه تخم­ ها را تا زمان گشوده شدن در بدن خود نگه می دارد و سپس نوزادان را به دنیا می ­آورد. این نوع کوسه هرچند خطرناک و گاه مهاجم است اما معمولا آرام است و حتی می ­توان آن را لمس کرد. از این رو امکان نگهداری از آن در وضعیت اسارت وجود دارد.

مادری با دو رحم

این یافته ­ها درباره کوسه ها تازگی ندارد اما آنچه که در این مطالعات تازگی دارد مواجهه محققان با پدیده شگفت ­آور دیگری در این جانوران است که در مشاهدات اخیر، با استفاده از سونوگرافی با نکته باورنکردنی دیگری مواجه شدند: چنین کوسه از یک رحم کوسه مادر بیرون جهیده و به رحم دیگر او می رفتند.

بله، کوسه ها دارای دو رحم هستند. بعضی کوسه ها به ویژه «کوسه ببر شنی» دارای دو رحم ­اند که در هریک از آن ها هزاران تخمک را حمل می کنند. طی دوره های باروری، کوسه ماده می تواند با بسیاری از کوسه ­های نر همنوع خود جفت گیری کند اما هر بار پس از ۱۲ ماه بارداری فقط دو فرزند از هریک از رحم ها متولد می شود گاهی کوسه مادر هنگامی که دریابد تعداد جنین های موجود در یک رحم کاهش یافته و در مقابل تعداد جنین ها به همان میزان در رحم دیگر افزایش داشته است، چنین های خود را از یک رحم به رحم دیگر جابجا می­ کنند این باعث می شود کوسه ها برخلاف آنچه در دیگر حیوانات، بیش از گذشته موجودی غیرعادی به نظر برسد. به ویژه در مقایسه با پستانداران، که به گفته محققان به دشواری قادرند قبل از زایمان در رحم مادر حرکت کرده و جابه جا شوند. علاوه بر این شواهد اخیر نشان می دهد که دست کم سه گونه کوسه وجود دارد که جنین ­ها در دوران بارداری مادر فقط می ­توانند دهان خود را تکان دهنده به گفته محققان این رفتار عجیب و شگفت ­آور پیش از این فقط یک بار مشاهده شده است. در سال ۱۹۹۳ هنگام نمایش یک فیلم مستند که در کانال دیسکاوری پخش شد، کارکنان بخش فیلمبرداری شاهد شنا کردن یک جنین کوسه، حدفاصل دو رحم کوسه ماده باردار از گونه بیری» بودند. با این حال محققان یادآور شده ­اند که این شواهد برای این که نتیجه جابه جایی هستند، کافی نیست. در واقع این رفتار چون با شرایط طبیعی مشاهده نشده، روشن نیست که قطعا و به طور منظم این کار انجام می شود، یاخیرا محققان می گویند: اطلاعات و بررسی های اخیر نشان می دهد که دهانه رحم کوسه پرستار حنایی گاهی باز است و جنین ها سر خود را از این قسمت از رحم مادر بیرون می آورند.»

بارداری بدون نیاز به جفت گیری بعضی کوسه های ماده قادر به تولید مثل بدون نیاز به وجود جنس نر هستند. دانشمندان دریافته اند که یک کوسه ماده سرچکشی می تواند بدون این که با کوسه نر جفت گیری کرده باشد، باردار و صاحب فرزند شود و فرزندان او هیچ یک DNA والدين خود را ندارند. این نخستین مورد در جهان علوم زیستی محسوب می شود که گویای توانایی تولید مثل بدون جفت گیری در بعضی از انواع کوسه های ماده است. کوسه ببر شنی یک کوسه شکارچی بزرگ است که در دوران بلوغ معمولا دو تا سه متر است. تعداد زیادی از این نوع کوسه در بسیاری از اقیانوس های گرمسیری و معتدل جهان، به ویژه پیرامون جزایر اقیانوس آرام وجود دارند. این کوسه ها به صورت منفرد زندگی می کنند پس از کوسه بزرگ سفید، کوسه ببر شنی، بیشترین آمار حمله به انسان را دارد. این کوسه همراه با کوسه بزرگ سفید، کوسه آبی و کوسه پوزه سفید اقیانوسی، کوسه هایی اند که بیشترین خطر را دارند و طبیعتا بیشترین ترس و وحشت را در انسان بر می انگیزند.

«اووفاجی» آغاز زندگی با همنوع خواری

 (Oophagy) یا «اووفاجی» در معنای دقیق کلمه «تخمک خواری» یا همان خوردن همنوع در مرحله جنینی است. این پدیده شگفت زیستی که در حشرات و ماهیان دیده می­شود، گاه Ovophagy نیز گفته می شود. اووفاجی رفتاری است که طی آن جنین ها به طور غریزی تخمک­های همنوع خود را که در رحم مادر تولید شده ولی بارور نشده اند و هنوز به شکل تخمک در رحم مادر باقی مانده اند، می خورند. علاوه بر این پدیده مشابه دیگری نیز با عنوان (ade phophagy) در بین دوزیستان و کوسه ها وجود دارد. طی آن یک جنین، جنین های دیگر را که از مرحله تخمک گذشته و به صورت جنین رشد کرده اند، در رحم مادر می­خورد.

محققان اعلام کرده اند که هنوز به طور قطع روشن نیست که چرا جنین کوسه های نوع «پرستار حنایی» یا «کوسه بیرهای شنی» می ­توانند اطراف رحم مادر شنا کنند اما در مورد یک موضوع به خوبی می توانند حدس بزنند هردو گونه براساس فرایندی به نام« oophagy» از جنین کوسه های جوان که نارس مانده یا بارور نشده اند، تغذیه می کنند. به این معنا که جنین ها می توانند تخم های نارس را درون شکم مادر خود به عنوان غذا بخورند. از آن جا که گاهی نزدیک ترین تخم نارس در رحم مجاور یعنی در رحم دیگر کوسه قرار دارد، این موضوع جنين­ها را به طور موقت از رحم مادر خارج کرده و به رحم دیگر منتقل می­کند.

بعضی کوسه ها از اساس تعداد زیادی از تخم های نابارور را با هدف تغذيه بچه های در حال رشد تولید می کنند بعضی دیگر تعداد قابل توجهی از تخم های بارور را تولید می کنند، اما فقط یک تخم جان سالم به در برده که به عنوان قوی ­ترین جنین با نوزاد، بقیه تخم ها را می خورد گونه هایی از کوسه که می توان چنین پدیده ای را در رفتار آنها مشاهده کرد، کوسه سفید، کوسه ماكوس باله کوتاه و کوسه ببر شنی است.

دندان هایی برای تمرین شکار در دوران جنینی

همان طور که اشاره شد، جنین کوسه ها از همان ابتدا دارای دندان های تیز کوچکی اند که به آنها کمک می­کند بتواند تخم ها باجنین های نارس را بخورند. این تخم ها سرشار از مواد پروتئینی است که به طور مداوم در رحم مادر ذخیره می شود. در واقع رحم کوسه مادر حاوی هزاران تخم زرد است که ذخیره غذایی برای کوسه های در حال رشد را تامین می کند.

آنچه که درباره جنین کوسه ها می توان گفت آن است که آنها شبیه به یک دستگاه خورنده اند و این جنین ها از همان دوران جنینی دارای دندان هستند و در واقع از همان دوران پیش از تولد شکار را تمرین می کنند. از نظر وضعیت، استحکام و رشد دندان، کوسه ها شرایطی دارند که شاید بیشتر ما آرزو داشتیم از این نظر به کوسه ها شباهت داشتیم.

طبق یافته های علمی، دندان کوسه ریشه ندارد از این رو هر یک از دندان ها به هنگام خوردن غذا ممکن است به سادگی کنده شوند. به دلیل همین سستی در ریشه کوسه ها ممکن است در هر هفته یک دندان از دست بدهند. اما این مسئله کوچکترین مشکلی در زندگی و روال عادی شکار کوسه ها ایجاد نمی کند. زیرا دندان های کوسه به صورت کمربندی پشت سرهم ردیف شده اند. بنابراین ظرف یک روز دندان دیگری می­تواند جای دندان از دست رفته را بگیرد. بیشتر کوسه ها پنج ردیف دندان دارند و حتی جنین کوسه ها هم از همان بدو تولد دارای تمام دندان های طبیعی خود است. دندان کوسه متشکل از فلوراید است و در برابر اسیدها به شدت مقاوم است با این حال با وجود تفاوت های زیاد بین دندان انسان و کوسه، ساختار درونی دندان انسان و کوسه هردو از ماده معدنی نرمی به نام «دنتین» ساخته شده است. همچنین دندان انسان و کوسه هردو به شدت سخت هستند. اما دندان در بین همه گونه های کوسه همانند نبوده و تفاوت های بسیاری با هم دارند. بعضی کوسه ها همانند «کوسه های ماکو» دارای دندان های بسیار تیزند در حالی که کوسه های سفید دارای دندان های سه گوشه و زاویه دار هستند. براساس نوع و شکل دندان شکار هریک از این کوسه ها نیز با هم متفاوت است. یک «کوسه ساندویچ» ممکن است در طول عمر خود حدود ۳۵ هزار دندان داشته باشد. با این حال بعضی کوسه ­های کوچک ­تر فاقد دندان ­اند و معمولا از ماهیان بسیار کوچکی تغذیه می ­کنند و بعضی کوسه ­های کوچک فقط دهان خود را باز می کنند تا آبزیان شناور در جریان آب را ببلعند.

 

پژوهش­ ها چه می­ گویند

غول ­های کهنسال بی استخوان

در عوض کوسه­ ها فاقد استخوان اند و اسکلت آنها عمدتا از نوعی فیبر و موادی ساخته شده که گوش و نوک بینی انسان هم از همان جنس است کوسه ها از قدیمی ترین موجودات در اقیانوس ها هستند نوعی از آنها به نام کوسه نهنگ ها ممکن است تا ۲ / ۱۲ متر طول و تا ۴۰ تن وزن داشته باشند. «کوسه باسکی» دومین ماهی بزرگ جهان محسوب می شود که ممکن است تا ۳۲ پا درازا و پنج تن وزن داشته باشند. همچنین پوست این غول های کهنسال، یعنی کوسه نهنگها بر اساس طرح و الگوی نقطه ها یا خال هایی که روی پوستشان وجود دارد همانند اثر انگشت در انسان است. یعنی الگوهایی منحصر به فرد و تکرار نشدنی اند که این کوسه ها را حتی از کوسه های دیگر در همین دسته مجزا می کند.

آلودگی، صیادی و خطر انقراض با وجود قدمت و بزرگی جثه و دندان های تیزه استراتژی های متنوع تولید مثل چشمان تیزبین با قدرت تشخیص بالا در تاریکی، قدرت تشخیص امواج الکتریکی و همه مزایایی که طبیعت به این جانوران قدرتمند اقیانوس ها داده، این جانوران نیز در سال های اخیر به دلیل شکار بی رویه و آلودگی های ناشی از ورود زباله ها به اقیانوس در وضعیت خطر و انقراض قرار گرفته است کارشناسان اعلام کرده اند ماده ای به نام «بی فنیل پلی کلر» یکی از آلاینده های بافت شده در بدن کوسه نهنگ های قاتل است اما فهرستی طولانی از آلاینده های شناخته شده و نیز مواد نامعلوم دیگر در بدن این جانوران تهیة شده است. همچنین عوامل مخرب و تهدیدهای دیگری برای این کوسه نهنگ ­ها وجود دارد که از جمله آنها می توان به از دست رفتن جانورانی اشاره کرد که طعمه های اصلی برای شکار و تغذیه این کوسه­ها هستند. همچنین می تواتن به کاهش تعداد ماهیانی همچون ماهی تن و به طور کلی صید بیش از حد ماهی ها و افزایش آلودگی صوتی در زیر آب ها اشاره کرد کارشناسان محیط زیست می گویند در طول صد سال گذشته ۹۰ درصد از کوسه های جهان ناپدید شدند که دلیل عمده آن صید بی رویه این جاندار بوده است.

سال گذشته در ایران نیز مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بوشهر با اعلام کشف لاشه های صدها قطعه کوسه ماهی تلف شده در سواحل جزیره شیف، در این استان، نسبت به انقراض نسل این جانوران در منطقه خلیج فارس هشدار داد. به گزارش ایرنا به نقل از «حسین دلشب» بعضی صیادان با هدف استفاده از دم و باله کوسه ها که به تعبیر آنها تقویت کننده است، اقدام به صید این آبزی کرده و لاشه آنها را به دلیل ترس از جریمه شدن در آب دریا رها می کنند که این لاشه ها با امواج دریا به ساحل می آیند. سازمان حفاظت محیط زیست در مصوبه سال ۱۳۹۳ صید کوسه های خلیج فارس و دریای عمان را که در سال های اخیر به دلیل کاهش چشمگیر جمعیت و صید بی رویه در خطر انقراض قرار گرفته اند ممنوع اعلام کرده است.

نویسنده : میترا اسدنیاز / منبع : مجله دانستنیها