چرای بی رویه

پاسخ حیوانات وحشی به چرای بی رویه دام چیست؟ تخریب زیستگاه و چرای بی رویه

کلاب دانستنیها

چرای دام یکی از تهدیدات بقای گونه های مختلف حیات وحش است. چرای دام اگر در مناطق حفاظت شده باشد؛ به واسطه ایجاد رقابت، زمینه سازی تخریب زیستگاه، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم در شکل گیری تعارضات آشکار میان گوشت خواران، انسان و در نهایت ایجاد اختلال در روابط میان گونه های شکارچی و طعمه این پتانسیل را خواهد داشت که اهداف حفاظتی را تحلیل ببرد. در این مقاله شما را با نتیجه چند تحقیق موردی مرتبط آشنا خواهیم کرد و به بیان نتایج این قبیل تأثیرگذاری ها و تأثیرپذیری ها خواهیم پرداخت.

تاجیکستان- واکنش پلنگ های برفی، گرگ ها و دیگر سم داران به چرای دام

خلیل کریموف و همکارانش در مقاله ای با عنوان «واکنش های پلنگ های برفی، گرگ ها و سم داران وحشی نسبت به چرای دام در منطقه به شدت حفاظت شده زور گول کشور تاجیکستان (Protected Area Zorkul in Tajikistan)» که در سال ۲۰۱۸ در ژورنال «پلوس وان» (PLOS ONE) چاپ شد؛ نکات جالبی را درباره تأثیر چرای دام بر حیات وحش مطرح کرده اند، در این قسمت به شرح مختصری از این مقاله خواهیم پرداخت. منطقه به شدت حفاظت شده زور کول در کشور تاجیکستان (Protected Area Zorkul in Tajikistan)» که از آن با عنوان ذخیره گاه زور گول (Zorkul Reserve) هم یاد می شود در اصل یک منطقه حفاظت شده طبیعی است که بهره برداری از آن مجاز نیست اما با وجود ممنوعیت های رسمی، چرای دام در این منطقه امری رایج است.

خلیل کریموف و همکارانش معتقدند چرای دام پتانسیل آن را دارد که تأثیرات مخربی بر جانوران محلی و به طور اخص پلنگ برفی (Panthera unica)، گرگ (Canis lupus) خرس قهوه ای (Ursuesarios)، آرگالی یا قوچ کوهستانی ( Ovis ammon)، بز کوهی آسیایی (Caprasibirica) و مارموت دم دراز (Marmota candate) برجا بگذارد.

در منطقه حفاظت شده زور کول حضور دو گونه گوشت خوار، گرگ و پلنگ برفی، شاخص است. بررسی ها نشان می دهد که طعمه این دو گوشت خوار مارموت و آرگالی است در حالی که خرس هایی که در این منطقه حضور دارند، تقریباً به صورت انحصاری از مارموت ها تغذیه می کنند، مارموت ها نوعی جونده هستند که ۱۴ گونه از آن ها در دنیا شناسایی شده است. آرگالی هم نوعی قوچ از خانواده گاوسانان است که جمعیت آن به دلیل شکار بی رویه و غیر مجاز در معرض تهدید قرار گرفته است. مطالعات نشان داده که سم دارانی مانند آرگالی می توانند به راحتی تحت تأثیر معضلات چرای دام قرار گیرند و از زیستگاه های مطلوب خود رانده شوند.

جالب اینجاست که با این شرایط سم داران بیشتر به زیستگاه هایی مهاجرت می کنند که برای زیست آن ها مطلوبیت چندانی ندارد اما چنین الگوهایی برای حیوانات گوشت خوار دیده نشده است.

کارشناسان بر این باورند که حضور دام به واسطه اعمال فشار، منجر به تغییر زیستگاه گونه های طعمه و به تبع آن تأثیر پذیری گونه هایش کاری می شود، بنابراین برای اعمال هر گونه طرح حفاظتی در این منطقه باید ملاحظاتی خاص از جمله همین نوع تداخلت را هم در نظر گرفت و با به حداقل رساندن آن ها دست‌ کم جلوی زبان های بیشتر را گرفت.

بر مبنای خط مشی هایی که در مناطق حفاظت شده آسیای مرکزی وجود دارد، چرای دام به صورت رسمی ممنوع است اما واقعیت این است که این ممنوعیت ها به صورت پراکنده یا به عبارت عامیانه تر تک و توک اجرایی می شود. نتیجه این امر هم مشخص است چرای سنگین در عمل باعث رانده شدن حیات وحش به زیستگاه های حاشیه ای با پوشش گیاهی کمتر شده است.

همان طور که پیش تر هم گفته شد، یکی از معضلات چنین اتفاقی، ایجاد تداخل زیستگاهی در گروه های مختلف حیات وحش است. به عنوان مثال تحقیقات در یک منطقه حفاظت شده در مغولستان نشان داده که در جاهایی که تمرکز دام بیش از ۹۰ درصد بیومس (مجموع وزن) تمامی علفخواران است، دسترسی به منابع غذایی برای حیات وحش عملاً محدود شده و این پتانسیل بالقوه هم وجود دارد که یک بیماری غالب بتواند کل جمعیت سم داران وحشی را از پا در بیاورد.

تحقیقات در منطقه زورکول تاجیکستان تائید می کند که هم پلنگ برفی هم گرگ ها اساساً برای بقا به سم داران وحشی وابسته اند. آنالیز رژیم غذایی همه گوشت خواران بزرگ این منطقه نشان می دهد که در رژیم های فصلی گاه از دیگر گونه ها نظير مارموت ها هم تغذیه صورت می گیرد. مارموت ها مثل آرگالی مناطق مرتفع با پوشش گیاهی متراکم و سبز را ترجیح می دهند. از سوی دیگر آرگالی به شدت نسبت به بیماری های انتقالی از دام حساس است و کارشناسان می گویند حضور دام در زیستگاه های این گونه یک تهدید کاملاً جدی برای جمعیت آرگالی است.

از آنجا که ظرفیت اجرایی قانون های مرتبط با حیات وحش در این منطقه به شدت محدود است و در عین حال جوامع محلی هم سال هاست که به صورت سنتی از منابع این منطقه استفاده کرده اند، بنابراین کارشناسان به این جمع بندی رسیده اند که اعمال طرح های حفاظتی بلند مدت تنها راهکاری است که می تواند در حل این معضل مؤثر واقع شود، کارشناسان بهره برداری پایدار و کاربری هایی را که از اساس با اصول حفاظتی همگام هستند، ابزاری توانمند برای کاهش و جایگزینی با چرای دام سنگین در این منطقه عنوان کرده اند.

چرای دام در مناطق حفاظت شده و تأثیرات آن بر پستانداران درشت جثه در جنگل های هیرکانی ایران

محمود صوفی و همکارانش در مقاله ای با عنوان «چرای دام در مناطق حفاظت شده و تأثیرات آن بر پستانداران درشت جثه در جنگل های هیرکانی ایران» که سال ۲۰۱۸ در ژورنال حفاظت بیولوژیکی (Biological Conservation) چاپ شده به یکی از مهم ترین چالش های حفاظت از حیات وحش کشور پرداختند، بر اساس این تحقیق مشخص شده که ۶۶ درصد از کل ذخیره گاه های جنگل های هیرکانی نیازمند این هستند که هر چه سریع تر از نظر ظرفیت های چرا مورد ارزیابی قرار گیرند.

در این قسمت به شرح مختصری از یافته های این مقاله خواهیم پرداخت.

مناطق حفاظت شده مهم ترین ابزاری هستند که می توانند جلوی برداشت بی رویه از جمعیت های پستانداران را بگیرند اما واقعیت این است که کارآیی آن ها در اکوسیستم های معتدله کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. جنگل های هیرکانی یکی از قدیمی ترین و در عین حال در معرض خطرترین جنگل های معتدله در سطح دنیا هستند، فعالیت های انسانی در این منطقه گسترده است و بالطبع تأثیرات منفی هم بر گونه های حیات وحش داشته، چرای دام، الوارکنی و شکار غیر مجاز از جمله مهم ترین محرک های تخریب تنوع زیستی هستند، مسئله اینجاست که تأثیرات ناشی از این عوامل در گونه های مختلف می تواند تشدید کننده یا برعکس باشد. به ‌عنوان ‌مثال الوارکنی و چرای دام ممکن است که دسترسی حیوانات شکارچی را به منابع غذایی شان بهبود بخشند اما در عین حال می توانند تعارضات میان انسان و حیوانات شکارچی و حتی آمار شکار غیر مجاز را هم افزایش دهند.

صوفی و همکارانش در این مقاله همچنین به این نکته اشاره‌کرده اند که چرای دام به واسطه تخریب شدید محیط و منظره تأثیرات چند جانبه بر پراکنش پستانداران درشت جثه خواهد داشت، چرای دام، تغییرات کلان در ساختار پوشش گیاهی را در پی دارد. این مورد به واسطه رقابت غذایی، علفخواران بومی منطقه را تحت تأثیر منفی قرار خواهد داد.

الوارکنی، پیچیدگی های اکوسیستم جنگلی را از بین برده و آن را ساده تر می کند و در نهایت نیز از کیفیت زیستگاه کاسته می شود، ضمن این که الوارکنی و چرای دام به نوعی توسعه محورهای جاده‌ ی را زمینه سازی می کنند و مجموع این موارد است که در عمل بقای پستانداران درشت جثه را به مخاطره خواهد انداخت.

صوفی و همکارانش در این مقاله ضمن اشاره به اهمیت جنگل های هیرکانی به عنوان جنگل های معتدله باقیمانده از دوره زمین شناسی موسوم به ترشیاری و حضور تنوع خارق العاده گیاهی و جانوری به این جمع بندی رسیده اند که ۱. جمعیت های پلنگ ایرانی که در این محدوده زیست می کنند، تا حد زیادی از هم جدا و پراکنده اند. ۲. ظواهر امر نشان می دهد که گوزن (مرآل) در این محدوده به واسطه الوارکنی که نتیجه اش تسهیل دسترسی شکارچیان غیر مجاز به زیستگاه های اصلی است، به شدت زیر فشار شکار غیر مجاز قرار گرفته، محققان در این تحقیق اثرات مشخصی از شکار غیر مجاز مثال یا دیگر گونه ها پیدا نکرده اند که این امر احتمالاً به این دلیل است که پیدا کردن رد شکارچیان غیر مجاز و شناسایی نشانه های آن ها کار دشواری است. با وجود این کاهش جدی در جمعیت مرآل به واسطه شکار غیر مجاز مشاهده و ثبت شده است. ۳. محققان در این تحقیق ثابت کرده اند که چرای دام در جنگل های هیرکانی تهدید مهمی است که پراکندگی پستانداران درشت جثه را هم متأثر ساخته است.

صوفی و همکارانش در این مقاله ارزیابی ظرفیت برد چراگاه ها را ضروری عنوان کرده و می گویند که سهمیه چرا باید دقیق بر همین اساس تعیین شود، مردم محلی این منطقه در فصل هایی که زمین خالی از پوشش برف است، به‌ دت برای چرا وابسته به جنگل هستند و این در حالی که است که از سال ۱۹۸۲ به این طرف چرای دام در ۸۰ درصد قلمرو مناطق حفاظت شده و پناهگاه های حیات وحش مجاز اعلام شده است. بدیهی است که همین امر منابع مذکور را به شدت زیر فشار قرار داده است، چندان عجیب نیست که در این شرایط حیات وحش عملاً از زیستگاه های اصلی خود رانده و به مناطق شهری نزدیک شده است. افزایش آمار تعارضات میان انسان و حیوانات گوشت خوار خود تأییدی بر این واقعیت تلخ است. 

بررسی اثر ورود دام بر تغییرات آشیان اکولوژیک آهوی ایرانی، منطقه شکار ممنوع قراویز کرمانشاه پیمان کرمی و همکارانش در مقاله «بررسی اثر ورود دام بر تغییرات آشیان اکولوژیک آهوی ایرانی، منطقه شکار ممنوع قراویز کرمانشاه» که در سال ۱۳۹۶ در مجله علوم و فنّاوری محیط زیست چاپ شد، مسئله چرای دام را از جنبه ای دیگر مورد بررسی قرار داده اند. در این مقاله نکات جالبی وجود دارد که در این قسمت مختصری از آن را بیان خواهیم کرد.

آهوی ایرانی (Gazella subgutturo sa Subgutturosa) در ۱۴ کشور پراکنش دارد که حداقل در ۱۲ کشور به حضور دام به عنوان یک عامل تخریب زیستگاه آهوان اشاره شده است.

از آن جا که منطقه شکار ممنوع قراویز کرمانشاه یکی از زیستگاه های تپه ماهوری کشور است و به عنوان یکی از بهترین زیستگاه های آهوی ایرانی شناخته شده، بنابراین شناخت معضلات و چالش های آن هم از اهمیت بسزایی برخوردار است.

کرمی و همکارانش در مقاله خود به موضوع هم سفره شدن حیات­ حش و دام های اهلی اشاره کرده و می نویسند: «در کشورهای ترکیه، سوریه، عراق، ایران، آذربایجان، پاکستان، ازبکستان، قزاقستان، تاجیکستان، قرقیزستان، چین و مغولستان حضور دام های اهلی در زیستگاه آهوان به عنوان یک عامل مهم در تخریب زیستگاه مطرح است. هجوم دام های اهلی به مناطق کویری و بیابانی که مورد استفاده حیات وحش هستند و توسعه منابع آبی نیز در آن ها اتفاق افتاده، منجر به بعضی پیامدهای منفی شده که از جمله مهم ترین آن ها می توان به تغییرات پوشش گیاهی حاشیه منابع آبی، تخریب خاک سطحی، ایجاد سطحی غیرطبیعی از فرسایش، چیرگی گیاهان غیر خوش خوراک و کاهش گیاهان خوش خوراک به دلیل چرای انتخابی اشاره کرد. از سوی دیگر احتمال انتشار انگل ها هم بعید نیست.»

جمعیت آهوی ایرانی در غرب زاگرس در سه استان کرمانشاه، ایلام و خوزستان پراکنش دارد. بنابه گفته بعضی کارشناسان بعد از جنگ تحمیلی تنها استان کرمانشاه و در این استان نیز منطقه شکار ممنوع قراویز بود که موفق به احیای جمعیت آهوی ایرانی شد. کرمی و همکارانش در مقاله خود مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی و دام را در دو فصل پاییز و زمستان تعیین کرده و بر این اساس به این جمع بندی رسیده اند که آشیان اکولوژیک آهوان تمام خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی که موقعیت آهوان را از لحاظ نقش یا سطح غذایی در اکوسیستم مشخص می کند) از فصل پاییز به واسطه افزایش فشار چرایی دام رو به باریکی می گذارد و رقابت زیستگاهی و به تبع آن رقابت غذایی بین آهو و دام های منطقه نمودار می شود. این کارشناسان معتقدند که نتایج حاصل از این تحقیق به خوبی شرایط نامساعد حاصل از حضور دام های روستاییان و عشایر را در این منطقه نشان می دهد.

بنابه گفته بعضی کارشناسان بعد از جنگ تحمیلی تنها استان کرمانشاه و در این استان نیز منطقه شکار ممنوع قراویز بود که موفق به احیای جمعیت آهوی ایرانی شد.

چرای دام يك خطر کمتر شناخته شده

چرای دام و فعالیت های چوپانی مرتبط با آن چه در مقیاس جهانی و چه در مقياس محلی، یک تهدید شاخص کمتر شناخته شده است که پیش روی اکوسیستم ها و حیات وحش بومی قرار دارد. کارشناسان معتقدند که حضور دام می تواند ۱. دسترسی سم داران بومی را به علوفه محدود کند ۲. روابط متقابلی را که بین طعمه و شکارچی وجود دارد، مختل کند ٣. تعارض میان انسان و گوشتخواران را هم از نظر دفعات و هم از نظر شدت افزایش دهد ۴. باعث انتقال بیماری به گونه های بومی شود ۵. کاربری فضا از سوی گوشتخواران را محدود و امکان جا به جایی های سریع در محیط را از آن ها سلب کند ۶. دام ها و انسان ها این قابلیت را دارند که سم داران وحشی را از زیستگاه های مطلوب شان بیرون کنند ۷. الگوهای فعالیتی موقت مخدوش می شوند و در آخر این که اگر انسان ها و دام های آن ها امکان دسترسی حیات وحش را به منابع حیاتی محدود سازند، این احتمال هست که پیامدهای حاصل از آن منجر به محدودیت های جدی حفاظتی شود که در اصل نقش بازدارنده در مدیریت حیات وحش خواهد داشت.

نویسنده : فرناز حیدری / منبع : مجله دانستنیها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *